Essays · Photography
Ishiuchi Miyako. Mother's.
Người đi rồi, đồ vật vẫn giữ hình dáng họ.
The person is gone; the things keep her shape.
Japan Pavilion, La Biennale di Venezia · Japan Pavilion, La Biennale di Venezia
Một năm trước khi mẹ mất
Ishiuchi Miyako sinh năm 1947 ở tỉnh Gunma, Nhật Bản, và bắt đầu được biết đến từ cuối thập niên 1970 với những bức ảnh đen trắng hạt thô về thành phố cảng Yokosuka nơi bà lớn lên. Về sau bà chụp cơ thể: bàn tay, bàn chân, những vết sẹo trên da người.
Năm 2000, bà bắt đầu chụp mẹ mình, lúc ấy đã 84 tuổi. Bà chụp cận làn da, mái tóc đã thưa, những vết sẹo bỏng từ một tai nạn trong bếp, phủ khoảng một phần ba cơ thể người mẹ. Đó là những bức ảnh rất gần, gần đến mức người xem thấy cả kết cấu của da.
Rồi mẹ bà mất. Ishiuchi kể rằng nỗi đau khi ấy vượt khỏi những gì bà có thể tưởng tượng. Và bà tiếp tục chụp. Nhưng lần này không còn cơ thể để chụp. Chỉ còn đồ vật.
Đồ vật thay cho người
Mother's là loạt ảnh về những thứ người mẹ để lại. Thỏi son đã dùng dở. Đồ lót. Giày và dép lê. Đôi găng tay đã sờn. Bộ răng giả. Một chiếc bàn chải tóc còn vướng những sợi tóc của bà.
Đó là những vật riêng tư nhất, loại vật mà người ta thường vứt đi hoặc cất kín sau khi một người mất. Ishiuchi đem chúng ra ánh sáng. Bà chụp từng món một, tách riêng, gần, như người ta chụp một chân dung.
Nhiều ảnh trong loạt này là ảnh màu. Đây là loạt ảnh lớn đầu tiên Ishiuchi dùng màu, sau nhiều năm gắn với ảnh đen trắng. Màu làm đồ vật hiện ra gần hơn. Màu của thỏi son đã dùng, màu vải đã phai, màu da giày đã mòn. Chúng không còn là tư liệu. Chúng là những thứ còn ấm.
Nhìn các ảnh, người xem dần dựng lại một con người. Một người phụ nữ tô son mỗi ngày. Một người đã đi nhiều trên đôi giày ấy. Một người từng chải tóc mỗi sáng. Chân dung không cần khuôn mặt.
Một người phụ nữ sống cuộc đời của mình
Nhà trưng bày Nhật Bản tại Venice Biennale giới thiệu loạt ảnh như chân dung một người phụ nữ đã cố gắng sống cuộc đời riêng của mình như một con người độc lập, trong và sau chiến tranh. Qua bà, loạt ảnh chạm tới cả một thế hệ phụ nữ Nhật và những thay đổi trong vị trí của họ.
Như vậy, Mother's không chỉ là nỗi tiếc thương riêng. Những món đồ ấy là dấu vết của một đời sống cụ thể trong một giai đoạn lịch sử cụ thể. Son môi, giày, đồ lót: mỗi món đều kể một chút về cách một người phụ nữ Nhật sau chiến tranh tự chọn hình dáng của mình.
Ishiuchi cũng không làm đẹp hình ảnh người mẹ. Những bức ảnh không phải là lời ca ngợi. Chúng là một cách nhìn lại, chậm và kỹ, một người mà khi còn sống mình chưa kịp nhìn cho hết.
Venice, năm 2005
Năm 2005, Mother's đại diện Nhật Bản tại Venice Biennale lần thứ 51, với tên đầy đủ là Mother's 2000-2005: traces of the future. Ủy viên phụ trách là Michiko Kasahara. Triển lãm mở từ tháng Sáu đến tháng Mười Một năm ấy.
Nhà trưng bày gồm 38 bức ảnh và một đoạn video chiếu phủ kín một bức tường. Trước khi mở cửa, người ta gỡ lớp thảm đã phủ sàn suốt hai mươi năm để lộ lại mặt sàn đá cẩm thạch và một lỗ vuông khoảng hai mét giữa sàn, nhìn xuống khoảng trống bên dưới tòa nhà. Ishiuchi đặt một màn hình trong lỗ ấy. Người xem phải cúi đầu nhìn xuống, như nhìn vào một cái giếng, hay một ngôi mộ.
Chín năm sau, năm 2014, Ishiuchi nhận giải thưởng quốc tế về nhiếp ảnh của Quỹ Hasselblad. Sau Mother's, bà tiếp tục dùng cùng cách nhìn ấy với những đồ vật của người khác, những người bà không quen biết: quần áo của nạn nhân bom nguyên tử ở Hiroshima.
Mother's mở ra một ý đơn giản mà khó quên: người mất đi, nhưng đồ vật vẫn giữ hình dáng họ. Chỉ cần có người đủ kiên nhẫn để nhìn.
A year before her mother died
Ishiuchi Miyako was born in 1947 in Gunma Prefecture, Japan, and became known from the late 1970s for grainy black and white pictures of Yokosuka, the port city where she grew up. Later she turned to the body: hands, feet, scars on human skin.
In 2000 she began photographing her mother, then 84. She photographed her skin up close, her thinning hair, the burn scars from a kitchen accident that covered about a third of her mother's body. These were very close pictures, close enough to show the texture of skin.
Then her mother died. Ishiuchi described a grief beyond anything she could have imagined. And she kept photographing. But this time there was no body left to photograph. Only things.
Objects in place of a person
Mother's is a series about what the mother left behind. A half used lipstick. Underwear. Shoes and slippers. Worn gloves. Dentures. A hairbrush still tangled with her hair.
These are the most private of objects, the kind usually thrown away or put out of sight after a death. Ishiuchi brings them into the light. She photographs each one alone and close, the way one would make a portrait.
Many pictures in the series are in colour. It was the first major series in which Ishiuchi used colour, after years associated with black and white. Colour brings the objects closer. The colour of a used lipstick, of faded cloth, of worn leather. They are no longer documents. They are things still warm.
Looking at the pictures, the viewer slowly rebuilds a person. A woman who wore lipstick every day. Someone who walked far in those shoes. Someone who brushed her hair every morning. A portrait without a face.
A woman living her own life
The Japan Pavilion at the Venice Biennale presented the series as a portrait of a woman who tried to live her own life as an independent person, during and after the war. Through her, the work touches a whole generation of Japanese women and the changes in their place.
So Mother's is not only private mourning. These objects are traces of a specific life in a specific historical moment. Lipstick, shoes, lingerie: each says something about how a Japanese woman after the war chose her own shape.
Ishiuchi does not prettify her mother either. The pictures are not a eulogy. They are a way of looking back, slowly and carefully, at someone one had not finished looking at while she was alive.
Venice, 2005
In 2005 Mother's represented Japan at the 51st Venice Biennale, under the full title Mother's 2000-2005: traces of the future. The commissioner was Michiko Kasahara. The exhibition ran from June to November.
The pavilion held 38 photographs and a video projection covering an entire wall. Before the opening, carpet that had covered the floor for twenty years was removed, revealing the marble and a square opening of about two metres in the middle, looking down to the space beneath the building. Ishiuchi placed a monitor in that opening. Visitors had to bow their heads and look down, as into a well, or a grave.
Nine years later, in 2014, Ishiuchi received the Hasselblad Foundation International Award in Photography. After Mother's, she turned the same gaze on the belongings of strangers: the clothes of atomic bomb victims in Hiroshima.
Mother's leaves a simple idea that is hard to forget: people go, but their things keep their shape. Someone only has to be patient enough to look.
Photography