Essays · Olfactory Art
Jan Saudek. My Country in Summertime.
Tấm ảnh im lặng, cái tên thì có mùi.
The photograph is silent; its title has a smell.
The Art Institute of Chicago, Charles and Ruth Levy Foundation Fund · The Art Institute of Chicago
Một tấm ảnh có tên dài
Năm 1975, nhiếp ảnh gia người Séc Jan Saudek in một tấm ảnh gelatin bạc và đặt cho nó một cái tên dài hơn hẳn thói quen của nhiếp ảnh: My Country in Summertime, rồi một câu nữa gọi tên hai mùi. Mùi đường ray nóng. Và hương ấm của cỏ khô.
Theo hồ sơ của Art Institute of Chicago, tấm ảnh có phần hình khoảng 26,8 x 35,1 cm, khổ ngang, được dán trên một tấm bồi lớn hơn. Bảo tàng mua tác phẩm bằng quỹ của Charles and Ruth Levy Foundation.
Cái tên có hai phần. Phần đầu là một nơi và một mùa: đất nước của tôi vào mùa hè. Phần sau là hai mùi. Không có tên người, không có tên làng, không có ngày tháng cụ thể. Nhiếp ảnh thường được đặt tên theo cái nhìn thấy. Saudek đặt tên theo cái ngửi thấy.
Bài viết này không mô tả chi tiết những gì có trong khung hình. Điều Penta muốn nhìn là mối quan hệ giữa ảnh và chữ: một tấm ảnh im lặng, và một cái tên mang theo nhiệt độ, độ ẩm, mùi của một buổi trưa.
Saudek ở Praha
Jan Saudek sinh năm 1935 ở Praha. Ông học nhiếp ảnh công nghiệp ở Praha từ 1950 đến 1952, rồi làm nhiều công việc khác nhau để sống, trong khi vẫn chụp ảnh riêng cho mình.
Năm 1963, một người bạn cho ông mượn cuốn The Family of Man, ấn phẩm từ triển lãm ảnh nổi tiếng cùng tên. Cuốn sách tác động mạnh đến ông. Từ đó, Saudek muốn chụp những bức ảnh về thân phận con người, và cũng từ năm ấy ông bắt đầu triển lãm.
Năm 1969, ông sang Mỹ nhân một triển lãm tại Indiana. Chuyến đi cho ông gặp Hugh Edwards, giám tuyển nhiếp ảnh của Art Institute of Chicago, người đã khích lệ ông tiếp tục làm việc. Mối liên hệ với Chicago bắt đầu từ đó.
Từ những năm 1970, Saudek chụp nhiều ảnh dàn dựng trong một căn hầm có bức tường loang lổ, về sau trở thành phông nền quen thuộc nhất của ông. Nhưng tấm ảnh năm 1975 này, qua chính cái tên của nó, hướng ra ngoài: về một mùa, một vùng đất, một đường ray.
Năm 1975, Tiệp Khắc vẫn nằm dưới chế độ cộng sản, và việc đi lại ra nước ngoài bị hạn chế. Trong bối cảnh ấy, chữ My Country không chỉ là một chi tiết. Nó là một cách gọi tên nơi mình thuộc về.
Hai mùi của một mùa hè
Mùi đường ray nóng là một mùi rất cụ thể. Thép phơi nắng, dầu mỡ, và những thanh tà vẹt gỗ thường được tẩm dầu hắc ín để chống mục. Khi trời nóng, lớp dầu ấy bốc hơi. Ai từng đi bộ dọc một đường tàu vào buổi trưa hè đều nhận ra mùi đó: hăng, nặng, hơi khói.
Cỏ khô là mùi ở phía ngược lại. Cỏ bị cắt, nằm phơi, mất nước dần và toả ra một mùi ngọt, ấm. Phần lớn vị ngọt ấy đến từ coumarin, một hợp chất có sẵn trong nhiều loại cỏ, thoát ra khi cỏ khô đi.
Hai mùi ấy nằm cạnh nhau là một bức tranh nhỏ về nông thôn giữa thế kỷ 20. Máy móc và đồng ruộng. Đường tàu chạy qua cánh đồng. Một mùa hè vừa có sắt vừa có cỏ. Nhiều năm sau, có nghệ sĩ còn đặt mùi gỗ cũ cạnh mùi thép để hỏi về nơi ở. Saudek chỉ cần một dòng chữ.
Tấm ảnh đen trắng không cho thấy màu vàng của cỏ hay độ nóng của thép. Nó chỉ có các sắc xám. Cái tên bù vào chỗ thiếu ấy. Người xem đứng trước ảnh và, gần như không cưỡng được, tự thêm vào đó một mùi đã biết từ trước.
Đó là lý do tấm ảnh đáng nhớ. Saudek cho thấy một điều nhiếp ảnh ít khi thừa nhận: hình ảnh không đủ để giữ một nơi chốn. Ký ức về quê nhà thường đi qua mũi trước khi đi qua mắt.
A photograph with a long title
In 1975 the Czech photographer Jan Saudek printed a gelatin silver photograph and gave it a title far longer than photography usually allows: My Country in Summertime, followed by a sentence naming two smells. Hot railroad tracks. And the warm scent of hay.
According to the Art Institute of Chicago, the image measures about 26.8 by 35.1 cm, horizontal, mounted on a larger board. The museum acquired it through the Charles and Ruth Levy Foundation Fund.
The title has two parts. The first is a place and a season: my country in summer. The second is two smells. No person's name, no village, no exact date. Photographs are usually named for what is seen. Saudek named this one for what is smelled.
This essay does not describe in detail what lies inside the frame. What Penta wants to look at is the relation between image and words: a silent photograph, and a title that carries the heat, the humidity and the smell of a noon.
Saudek in Prague
Jan Saudek was born in Prague in 1935. He studied industrial photography there from 1950 to 1952, then worked various jobs to live, while photographing privately.
In 1963 a friend lent him The Family of Man, the book of the famous photography exhibition. It moved him deeply. From then on he wanted to make pictures about the human condition, and that same year he began to exhibit.
In 1969 he travelled to the United States for an exhibition in Indiana. The trip led him to Hugh Edwards, curator of photography at the Art Institute of Chicago, who encouraged him to keep going. His link with Chicago began there.
From the 1970s Saudek made many staged photographs in a cellar with a crumbling wall, which became his best known backdrop. But this 1975 print, through its title, faces outward: toward a season, a stretch of land, a railway line.
In 1975 Czechoslovakia was under communist rule, and travel abroad was restricted. In that setting, the words My Country are not a small detail. They are a way of naming where one belongs.
Two smells of one summer
The smell of hot railroad tracks is very specific. Steel in the sun, grease, and wooden sleepers usually soaked in tar oil against rot. In the heat, that oil rises. Anyone who has walked along a track at midday in summer knows it: sharp, heavy, a little smoky.
Hay sits at the other end. Grass is cut, left to lie, slowly loses its water and gives off a sweet, warm smell. Much of that sweetness comes from coumarin, a compound present in many grasses and released as they dry.
Side by side, the two smells make a small picture of the mid twentieth century countryside. Machines and fields. A railway running through meadows. A summer made of both iron and grass. Years later, another artist would set the smell of old wood beside that of steel to ask about home. Saudek needed only a line of text.
The black and white print cannot show the yellow of the hay or the heat of the steel. It has only greys. The title fills that gap. Standing before the photograph, the viewer almost cannot help adding a smell they already know.
That is why the photograph stays with us. Saudek shows something photography seldom admits: an image is not enough to hold a place. Memory of home often passes through the nose before it passes through the eye.
Olfactory Art