Essays · Olfactory Art
Jean-Claude Ellena. Ít mà nhiều.
Bỏ bớt cho đến khi vật hiện ra.
Take away until the thing appears.
Grasse, một gia đình làm nghề mùi
Jean-Claude Ellena sinh năm 1947 ở Grasse, thị trấn của những cánh đồng hoa và nhà máy chiết mùi ở miền Nam nước Pháp. Cha ông là người điều hương. Con đường vào nghề vì vậy đến khá tự nhiên: ông theo học trường của Givaudan ở Geneva, nơi hãng nguyên liệu này đào tạo người điều hương.
Những năm đầu, ông làm trợ lý trong một hãng sáng tác mùi. Đó là giai đoạn học bằng cách ngửi và phân tích công thức của người khác. Ông kể lại với tạp chí Nez một chuyện năm 1972: hãng của ông thua trong một cuộc thi làm mùi cho Christian Dior. Mùi thắng cuộc là Diorella của Edmond Roudnitska. Ông gặp nó theo cách ấy, như một bài học đến từ phía đối thủ.
Cũng khoảng thời gian đó, ông tìm hiểu Eau Sauvage, mùi Roudnitska làm cho Dior năm 1966. Ông phân tích nó bằng sắc ký, một phương pháp tách các thành phần của hỗn hợp ra để xem. Điều ông thấy là một công thức đơn giản và rất riêng. Bài học không nằm ở một nguyên liệu đặc biệt nào. Nó nằm ở việc có ít thứ, và mỗi thứ ở đúng chỗ.
Nhiều năm sau, ông sống và làm việc ở vùng Grasse, có phòng làm việc ở Cabris, cùng ngọn đồi nơi Roudnitska từng trồng hoa.
Nước trà xanh: một mùi trà trong suốt
Trong những mùi Ellena làm trước khi về Hermès, có một mùi thường được nhắc đến: L'Eau parfumée au thé vert cho Bulgari. Tên của nó nói thẳng điều nó muốn làm: một thứ nước có mùi trà xanh.
Trà xanh là một vật khó dựng lại bằng mùi. Nó nhẹ, hơi đắng, hơi cỏ, có chút khói nếu lá được sao. Làm dày lên thì mất trà. Làm mỏng quá thì chỉ còn nước. Penta đọc lựa chọn của Ellena như một hướng trong suốt: gần với hơi bốc lên từ chén trà hơn là chính chén trà.
Cách làm ấy cho thấy một điều ông lặp lại suốt nghề. Mùi không cần miêu tả hết vật. Nó chỉ cần gợi đúng một nét, đủ để người ngửi nhận ra. Phần còn lại do trí nhớ của họ làm.
Hermès và Journal d'un parfumeur
Năm 2004, Ellena trở thành người điều hương riêng của Hermès. Vị trí này nghĩa là ông làm việc cho một nhà duy nhất, không nhận đơn từ các hãng khác. Trong thời gian này ông làm Terre d'Hermès, cùng nhiều mùi khác cho nhà.
Ông cũng viết. Năm 2007, ông viết tập Le Parfum trong bộ Que sais je? của nhà xuất bản PUF, một cuốn sách nhỏ giải thích nghề. Năm 2011, ông in Journal d'un parfumeur, cuốn nhật ký nghề, sau đó được dịch sang nhiều thứ tiếng. Năm 2013, ông viết một tiểu thuyết, La Note verte.
Journal d'un parfumeur không phải sách dạy. Nó là những ghi chép ngắn theo ngày, về nguyên liệu và về nghề. Người đọc thấy một người điều hương làm việc gần giống một người viết, một người vẽ: nhìn, chọn, xoá, nhìn lại.
Phác thảo thay vì tranh sơn dầu: công thức ngắn
Ellena nói với Nez rằng một công thức thường có hai ba chục thành phần, có khi hơn một trăm. Khi công thức ngắn, mỗi tỉ lệ nhỏ đều quan trọng. Khi công thức dài, từng chất riêng lẻ ít quyết định hơn. Ông chọn làm việc ở phía ngắn, nơi mỗi thay đổi đều nghe thấy được.
Ông cũng nói về mong muốn đưa vào mùi ánh sáng của một khoảng rừng thưa hơn là bí ẩn của cả khu rừng. Ông tìm sự đơn giản đến mức có thể, nhưng tránh sự đơn giản hoá. Hai điều này khác nhau: đơn giản là bỏ những gì không cần; đơn giản hoá là bỏ cả những gì cần.
Penta gọi cách làm này là phác thảo. Một bản phác bằng bút chì không phải một bức tranh chưa xong. Nó là một bức tranh đã quyết định dừng ở đó. Người xem thấy ít nét hơn, nhưng thấy rõ hơn tay người vẽ, và thấy rõ hơn vật được vẽ.
Grasse, a family in the trade
Jean-Claude Ellena was born in 1947 in Grasse, the town of flower fields and extraction plants in the south of France. His father was a perfumer. The way into the craft came naturally: he studied at the Givaudan school in Geneva, where that materials house trained perfumers.
In his early years he was an assistant in a composition house. It was a time of learning by smelling and analysing other people's formulas. He told Nez magazine about 1972: his house lost a competition to create a scent for Christian Dior. The winner was Diorella by Edmond Roudnitska. That is how he met it, as a lesson that came from the rival's side.
Around the same time he studied Eau Sauvage, which Roudnitska made for Dior in 1966. He analysed it by chromatography, a method of separating a mixture into its parts. What he found was a simple, singular formula. The lesson was not a special material. It was having few things, each in the right place.
Many years later he lives and works in the Grasse region, with a workroom at Cabris, the same hill where Roudnitska once grew his flowers.
Green tea water: a transparent tea
Among the scents Ellena made before Hermès, one is often mentioned: L'Eau parfumée au thé vert for Bulgari. Its name says what it set out to do: a water that smells of green tea.
Green tea is hard to rebuild in smell. It is light, slightly bitter, slightly grassy, a little smoky if the leaves are pan fired. Make it dense and the tea is lost. Make it too thin and only water is left. Penta reads Ellena's choice as a move towards transparency: closer to the steam rising from a cup than to the cup itself.
That approach shows something he repeated throughout his career. A smell does not need to describe the whole thing. It needs only to suggest the right feature, enough for the person smelling to recognise it. Their memory does the rest.
Hermès and Journal d'un parfumeur
In 2004 Ellena became the exclusive perfumer of Hermès. The position meant working for a single house, taking no briefs from others. In this period he made Terre d'Hermès, among many other scents for the house.
He also wrote. In 2007 he wrote the volume Le Parfum in PUF's Que sais je? series, a short book explaining the craft. In 2011 he published Journal d'un parfumeur, a diary of his craft, later translated into several languages. In 2013 he wrote a novel, La Note verte.
Journal d'un parfumeur is not a manual. It is a set of short dated entries on materials and on the craft. The reader sees a perfumer working much like a writer or a draughtsman: look, choose, erase, look again.
A sketch instead of an oil painting: the short formula
Ellena told Nez that a formula usually has twenty or thirty components, sometimes over a hundred. When a formula is short, every small proportion matters. When it is long, each single material decides less. He chose to work at the short end, where every change can be heard.
He also spoke of wanting to bring into scent the light of a clearing rather than the mystery of the whole forest. He sought simplicity as far as it would go, while avoiding oversimplification. The two differ: simplicity removes what is not needed; oversimplification removes what is.
Penta calls this way of working a sketch. A pencil sketch is not an unfinished painting. It is a picture that decided to stop there. The viewer sees fewer lines, but sees the hand more clearly, and the thing drawn more clearly too.
Olfactory Art