Essays · Olfactory Art
Jonathan Baldock. Grave Goods.
Đồ chôn theo người chết. Và mùi thì cũng ra đi.
Things buried with the dead. And the smell leaves too.
Những chiếc bình có tay chân
Mùa xuân năm 2022, Nicelle Beauchene Gallery ở New York trưng bày Grave Goods của Jonathan Baldock, nghệ sĩ người Anh. Triển lãm mở từ ngày 3 tháng 3 đến ngày 2 tháng 4.
Giữa phòng là chín chiếc bình gốm stoneware tráng men. Màu của chúng không trầm lặng như người ta thường nghĩ về đồ tang: có đỏ thẫm, có xanh coban, có những mảng men sáng. Từ thân bình chìa ra những bộ phận cơ thể bằng gốm. Một bàn chân. Vài ngón tay. Một cái tai. Một cái lưỡi.
Những bộ phận ấy được đúc từ chính cơ thể của Baldock. Ngón tay là ngón tay ông, bàn chân là bàn chân ông. Nghệ sĩ đã để lại một phần hình dạng của mình trên những chiếc bình dành cho cái chết.
Một chiếc tên là Unfurl, màu đỏ sẫm, thân bình nhăn và cuộn như một cơ quan nội tạng bị ép lại. Một chiếc khác tên Boo-Boo, gắn một bàn chân xanh coban. Tên gọi nghe như trò đùa trẻ con. Đó là cách Baldock làm việc: nói về chuyện nặng bằng một giọng nhẹ, đôi khi hài hước một cách tối.
Thảo mộc trong lòng bình
Bên trong những chiếc bình là thảo mộc. Hương thảo, oải hương, ngải đắng, ngải cứu, tía tô đất, hoa cỏ thi. Đây là những loại cây từ lâu gắn với tang lễ và với việc giữ gìn người đã khuất ở nhiều vùng châu Âu. Người ta đặt chúng vào quan tài, lên mộ, để nhớ và để tiễn.
Người xem được mời cúi xuống, đưa mũi lại gần miệng bình. Không có biển cấm chạm, không có khoảng cách an toàn. Muốn biết tác phẩm, phải đến sát nó như đến sát một người.
Nhưng có một điều người xem đến muộn sẽ nhận ra. Người viết bài cho The Brooklyn Rail đến vài tuần sau khai mạc và thấy mùi đã gần như bay hết. Thảo mộc khô vẫn nằm đó, nhưng không còn nói nhiều.
Có thể coi đó là một thiếu sót của trưng bày. Cũng có thể coi đó là phần thật nhất của tác phẩm. Một triển lãm về cái chết mà mùi của nó cũng chết dần theo lịch trưng bày. Ai đến sớm ngửi được nhiều. Ai đến muộn chỉ còn thấy vật.
Hòm thánh tích và tấm thảm treo
Trên tường có những tác phẩm nhỏ hơn mà Baldock gọi là reliquaries, tức hòm đựng thánh tích. Trên nền vải bố thô là những khuôn mặt gốm bị ép dẹt, những bàn chân, những ngón tay. Trong nhà thờ châu Âu, hòm thánh tích giữ một mẩu xương, một sợi tóc của vị thánh. Ở đây, thứ được giữ là hình dạng cơ thể của chính nghệ sĩ, lúc ông còn sống.
Hai tấm treo lớn tên Seasons in the Sun và In Your Face được may bằng tay, từ nỉ màu kẹo bông và vải bố. Chúng gợi tới hội hoạ đầu thời Phục Hưng: những cánh đồng hoa nhỏ li ti kiểu millefleur, bố cục như bức phù điêu dài hay tấm bàn thờ. Từ mặt vải phẳng, những cái đầu không miệng và những bàn tay gốm nhô ra.
Baldock quen làm việc với nhiều chất liệu cùng lúc: vải, gốm, may, dệt, đắp. Người viết The Brooklyn Rail thấy trong triển lãm dấu vết của văn hoá dân gian Bắc Âu, của sân khấu Bauhaus, của nhạc pop thập niên 1970. Những nguồn ấy rất xa nhau, nhưng triển lãm không rời ra, vì cùng một sự tỉ mỉ và cùng một nụ cười hơi tối.
Đồ đi theo người chết
Grave goods là đồ tuỳ táng, những vật được chôn cùng người chết. Từ Ai Cập cổ đến các nấm mộ thời đồ đồng, người ta đặt vào mộ bình, bát, trang sức, thức ăn, cho chuyến đi sau cùng. Khảo cổ học đọc lại đời sống của người xưa phần lớn qua những vật ấy.
Baldock mượn cái tên, nhưng lật ngược nó. Những chiếc bình của ông không nằm dưới đất. Chúng đứng trong phòng trưng bày, dưới đèn, giữa người sống. Và thứ chúng mang theo không phải vàng bạc, mà là một vài nắm cỏ khô có mùi.
Mùi làm cho chủ đề cái chết trở nên gần. Nhìn một chiếc bình, ta có thể đứng xa. Ngửi một chiếc bình, ta phải cúi xuống, hít vào, để một phần của vật đi vào cơ thể mình. Đó là một cử chỉ thân mật, gần như một lời chào tiễn.
Rồi mùi phai. Chiếc bình còn đó, bàn chân gốm còn đó, nhưng thứ sống nhất trong tác phẩm đã rời đi trước. Baldock không giải thích điều ấy. Căn phòng tự nói. Nhiều nghệ sĩ khác cũng đi tìm mùi của cái chết, như Eric Fong với Thanatos, nhưng ít ai để chính mùi ấy chết đi trước mắt người xem.
Vessels with hands and feet
In spring 2022, Nicelle Beauchene Gallery in New York showed Grave Goods by the British artist Jonathan Baldock. The exhibition ran from 3 March to 2 April.
At the centre were nine glazed stoneware vessels. Their colours were not the muted tones we expect of mourning: deep crimson, cobalt blue, bright patches of glaze. Out of their bodies came ceramic body parts. A foot. Some fingers. An ear. A tongue.
These parts were cast from Baldock's own body. The fingers are his fingers, the foot his foot. The artist left part of his shape on vessels made for death.
One, called Unfurl, is dark red, its body creased and curled like a squashed internal organ. Another, Boo-Boo, carries a cobalt blue foot. The names sound like children's jokes. That is how Baldock works: heavy matters in a light voice, sometimes with a dark humour.
Herbs inside
Inside the vessels were herbs. Rosemary, lavender, wormwood, mugwort, lemon balm, yarrow. Plants long tied, in many parts of Europe, to funerals and to caring for the dead. They were laid in coffins and on graves, for remembering and for farewell.
Visitors were invited to lean in and bring their noses to the rim. No sign asked them to keep back. To know the work, you had to come as close as you would to a person.
A late visitor would notice something. The writer for The Brooklyn Rail came weeks after the opening and found the smell mostly gone. The dried herbs were still there, but they said little.
One could call that a flaw in the display. One could also call it the truest part of the work. An exhibition about death whose smell also died along the exhibition calendar. Early visitors smelled more. Late ones saw only objects.
Reliquaries and hangings
On the walls were smaller pieces Baldock called reliquaries. On coarse hessian sat flattened ceramic faces, feet, fingers. In a European church, a reliquary keeps a fragment of a saint's bone or hair. Here, what is kept is the shape of the artist's own body, while he is alive.
Two large hangings, Seasons in the Sun and In Your Face, were stitched by hand from candy coloured felt and hessian. They recall early Renaissance painting: fields of tiny millefleur flowers, compositions like friezes or altarpieces. Mouthless heads and ceramic hands push out from the flat cloth.
The Brooklyn Rail review found traces of northern European folklore, Bauhaus theatre and 1970s pop in the show. The sources are far apart, yet the room held together through the same care of making and the same slightly dark smile.
What goes with the dead
Grave goods are objects buried with the dead. From ancient Egypt to Bronze Age barrows, people placed jars, bowls, jewellery and food in tombs for the last journey. Archaeology reads past lives largely through such things.
Baldock borrows the name and turns it around. His vessels are not underground. They stand in a gallery, under lights, among the living. And what they carry is not gold but a few handfuls of fragrant dried grass.
Smell brings death close. Looking at a vessel, one can stay at a distance. Smelling it, one must bend, breathe in, and let part of the object enter the body. It is an intimate gesture, close to a farewell.
Then the smell fades. The vessel remains, the clay foot remains, but the most living part of the work has left first. Baldock does not explain this. The room says it. Other artists have gone looking for the smell of death, like Eric Fong with Thanatos, but few let that smell die in front of the visitor.
Olfactory Art