Essays · Olfactory Art
Joseph-Marie Vien. Allegory of Smell.
Mùi nào cũng từng đi một quãng đường.
Every scent has travelled some distance.
The Metropolitan Museum of Art, Gift of J. Pierpont Morgan, 1906 (Open Access, public domain) · The Metropolitan Museum of Art
Một bản nháp vẽ nhanh
Tấm giấy nhỏ, cao chưa đến 32 cm, rộng hơn 22 cm. Trên đó là sơn dầu, quệt nhanh, nhiều chỗ để lộ nét bút. Không có đường viền cẩn thận, không có chi tiết mịn. Đây là một phác thảo, không phải một bức tranh hoàn chỉnh.
Một người phụ nữ nằm tựa trên nệm, áo trắng ngà rủ xuống, vai để trần. Đầu bà quấn một chiếc khăn xếp màu vàng. Một tay đưa lên trán, mắt ngước lên, như vừa bị một thứ gì đó làm cho sững lại. Tay kia buông ra phía trước.
Bên phải, một tiểu thiên thần có cánh bay xuống, đưa về phía bà một vòng hoa hồng và lá. Phía sau, trên một bệ đá, một chiếc lư lớn đang bốc khói, khói cuộn lên giữa những cột đá mờ.
Tất cả được vẽ bằng những màu ấm: vàng, nâu đỏ, trắng ngà. Không khí trong tranh như đặc lại vì khói.
Vien ở Rome
Joseph-Marie Vien sinh ở Montpellier năm 1716 và mất ở Paris năm 1809. Ông sống qua gần trọn thế kỷ 18 và bước sang thế kỷ 19, qua cả cuộc Cách mạng Pháp. Trong lịch sử hội hoạ, ông thường được nhắc đến như người đi trước của trường phái tân cổ điển, và là thầy của Jacques-Louis David.
Phác thảo này có ghi dòng chữ Vien ft. Romae, nghĩa là Vien vẽ, ở Rome. Cách ghi bằng tiếng Latin ấy cũng là một cử chỉ cổ điển. Nó được làm trong những năm 1775 đến 1781, khi Vien làm giám đốc Học viện Pháp ở Rome, nơi đào tạo những hoạ sĩ trẻ đoạt giải của nước Pháp.
Theo Bảo tàng Metropolitan, bức phác thảo không gắn trực tiếp với một bức tranh hoàn chỉnh nào đã biết. Nó là một nghiên cứu chuẩn bị, một ý tưởng được thử trên giấy. Có thể nó thuộc về một dự án trang trí, có thể chỉ là một bài tập của hoạ sĩ với đề tài năm giác quan. Không ai biết chắc.
Tờ giấy về sau nằm trong một bộ sưu tập nghệ thuật trang trí lớn của Georges Hoentschel, một nhà trang trí và buôn đồ nghệ thuật ở Paris. J. Pierpont Morgan mua lại bộ sưu tập ấy, rồi tặng cho Bảo tàng Metropolitan năm 1906.
Ba vật chỉ về một vùng đất
Để vẽ một giác quan, hoạ sĩ ngụ ngôn cần những vật mà người xem đọc được ngay. Vien chọn ba thứ: lư hương, vòng hoa, và chiếc khăn xếp.
Lư hương và vòng hoa là hai cách quen thuộc để nói về mùi. Một bên là mùi do con người đốt lên, khói của nhựa thơm, của gỗ. Một bên là mùi cây cỏ tự toả ra. Hai nguồn ấy gần như bao trùm mọi mùi thơm mà người châu Âu thế kỷ 18 biết đến.
Chiếc khăn xếp thì khác. Nó không toả mùi. Nó chỉ đường. Theo cách đọc của Bảo tàng Metropolitan, nó tượng trưng cho châu Á, nơi xuất phát của hương trầm và những món hàng thơm khác. Người phụ nữ trong tranh vì thế vừa là khứu giác, vừa là phương Đông, hai ý được gói vào một hình người.
Cách nhìn ấy thuộc về thời của nó. Châu Âu thế kỷ 18 nhìn phương Đông qua hàng hoá, qua những gì tàu buôn mang về, và thường tưởng tượng nhiều hơn là biết. Nhưng nó cũng ghi lại một sự thật lịch sử: phần lớn những mùi quý nhất ở châu Âu thời ấy đã đi rất xa mới đến được căn phòng của người ngửi.
Khi đặt cạnh tranh khứu giác của những hoạ sĩ Pháp đi trước như François Boucher, phác thảo của Vien cho thấy mùi hương vẫn là đề tài của hội hoạ hàn lâm cuối thế kỷ 18. Chỉ là bút pháp đã nhanh hơn, và câu chuyện đã xa hơn: không còn chỉ là một bông hoa trong vườn, mà là cả một con đường thương mại.
A quick sketch
The sheet is small, under 32 cm high and just over 22 cm wide. On it is oil paint, laid on fast, brushstrokes left visible. No careful outlines, no fine detail. This is a sketch, not a finished picture.
A woman reclines on cushions, ivory drapery falling away, shoulders bare. Her head is wrapped in a golden turban. One hand goes to her brow, her eyes turn upward, as if something has just stopped her. The other hand falls forward.
From the right a winged putto swoops down, holding out a garland of roses and leaves. Behind, on a stone pedestal, a large burner sends up smoke that curls between faint columns.
Everything is painted in warm tones: gold, red brown, ivory. The air seems thick with smoke.
Vien in Rome
Joseph-Marie Vien was born in Montpellier in 1716 and died in Paris in 1809. He lived through almost the whole eighteenth century and into the nineteenth, through the French Revolution. Art history usually names him a forerunner of Neoclassicism and the teacher of Jacques-Louis David.
The sketch is inscribed Vien ft. Romae, Vien made it, in Rome. The Latin itself is a classical gesture. It dates from 1775 to 1781, when Vien was director of the French Academy in Rome, where France's prize winning young painters trained.
According to the Metropolitan Museum, the sketch does not relate directly to any known finished painting. It is a preparatory study, an idea tried out on paper, perhaps for a decorative scheme, perhaps just a painter's exercise on the five senses. No one knows.
The sheet later belonged to the large decorative arts collection of Georges Hoentschel, a Paris decorator and dealer. J. Pierpont Morgan acquired that collection and gave it to the Metropolitan in 1906.
Three objects pointing to one region
To paint a sense, an allegorist needs objects the viewer can read at once. Vien chose three: the incense burner, the garland, the turban.
Burner and garland are the familiar ways of speaking about scent. One is the scent people burn, the smoke of resins and woods. The other is the scent plants give off on their own. Between them they cover nearly every pleasant smell an eighteenth century European knew.
The turban is different. It gives off no scent. It points the way. As the Metropolitan reads it, the turban stands for Asia, the source of incense and other aromatic goods. The woman is at once Smell and the East, two ideas folded into one figure.
That way of seeing belongs to its time. Eighteenth century Europe saw the East through merchandise, through what the ships brought back, and often imagined more than it knew. But it also records a historical fact: many of the most prized scents in Europe then had travelled very far to reach the room where they were smelled.
Set beside images of smell by earlier French painters such as François Boucher, Vien's sketch shows scent still alive as a subject of academic painting in the late eighteenth century. Only the brush is quicker, and the story reaches further: not just a flower in a garden, but a whole trade route.
Olfactory Art