Essays · Olfactory Art
Jusepe de Ribera. Boy with a Pot of Flowers. The Sense of Smell.
Người giữ mùi không cần ngửi. Chỉ cần đứng đó.
The one who holds a scent need not smell it. Only stand there.
Nasjonalmuseet for kunst, arkitektur og design · Nasjonalmuseet (Na Uy)
Một cậu bé, một chậu gốm
Nền tranh gần như đen. Từ bóng tối, một cậu bé hiện ra đến ngang ngực. Tóc cắt ngắn, sẫm màu. Cổ áo trắng mở, nhàu. Bên ngoài là một chiếc áo gi lê nâu, và một bên ống tay áo sờn rách, để lộ lớp vải lót.
Cậu ôm một chậu gốm màu kem, thành chậu dày, có tai. Trong chậu mọc vài cây tulip, hoa trắng pha sọc, và vài bông nhỏ màu vàng phía trên. Một bàn tay đỡ lấy chậu, các ngón gầy, khớp nổi rõ.
Ánh sáng đến từ bên trái, rơi lên mặt, lên tay áo, lên thành chậu. Phần còn lại chìm vào tối. Không có phòng, không có đồ đạc, không có câu chuyện nào xung quanh. Chỉ có một người và một vật.
Tranh sơn dầu trên toan, cao 60 cm, rộng hơn 45 cm, vẽ khoảng năm 1637. Nó nằm trong bộ sưu tập của Nasjonalmuseet ở Oslo, với tên Boy with a Pot of Flowers. The Sense of Smell. Tên tiếng Na Uy là Ung gutt med blomsterkrukke. Luktesansen.
Ai đã vẽ bức tranh này
Nasjonalmuseet ghi tác giả là Jusepe de Ribera, hoạ sĩ sinh ở Tây Ban Nha, làm việc phần lớn đời mình ở Naples. Nhưng hồ sơ không dừng ở đó. Bảo tàng ghi thêm một giả thuyết khác: tranh có thể là của một hoạ sĩ vô danh mà giới nghiên cứu gọi là Master of the Adoration of the Shepherds. Và hồ sơ cũng nhắc đến một cái tên từng được gán cho tranh theo truyền thống, Aniello Falcone, nhưng ghi rõ là gán sai.
Ba cái tên cho một bức tranh. Đó là chuyện thường gặp với hội hoạ Naples thế kỷ 17, khi quanh Ribera có nhiều hoạ sĩ trẻ học theo cách vẽ của ông: nền tối, ánh sáng gắt, người mẫu lấy từ đường phố. Bảo tàng giữ cả ba khả năng trên hồ sơ, không xoá cái nào.
Tranh về Na Uy qua một nhà sưu tập. Christian Langaard để lại bộ sưu tập của mình cho bảo tàng, và bức tranh vào kho năm 1923. Ngày nay nó được treo trong phòng trưng bày dành riêng cho bộ sưu tập Langaard.
Với Penta, câu hỏi ai vẽ không làm bức tranh kém đi. Cậu bé vẫn ở đó. Chậu hoa vẫn ở đó. Cái tên trên nhãn có thể đổi, vật trong tranh thì không.
Khứu giác mặc áo rách
Vẽ năm giác quan là một đề tài quen của hội hoạ châu Âu thế kỷ 16 và 17. Thường thì mỗi giác quan là một nhân vật ngụ ngôn: một thiếu nữ đẹp, một vị thần, quần áo lộng lẫy, xung quanh là đồ vật tượng trưng.
Ribera đi đường khác. Khoảng năm 1615, khi còn ở Rome, ông vẽ một loạt năm giác quan bằng những người bình thường, vẽ nửa người, từ đám đông thành phố. Bức Khứu giác của loạt ấy là một người đàn ông nghèo cầm củ hành, mắt ứa nước, trước mặt có tỏi và một bông hoa. Mùi ở đây không đẹp. Nó cay, nó thật, nó làm chảy nước mắt.
Bức tranh ở Oslo tiếp nối tinh thần đó, dù nhẹ nhàng hơn. Khứu giác không còn là nữ thần. Nó là một cậu bé áo sờn, có lẽ là một đứa trẻ bán hoa, có lẽ chỉ là một người mẫu thuê ngoài phố. Cái đẹp nằm ở chậu hoa. Cái thật nằm ở ống tay áo rách và bàn tay gầy.
Có một chi tiết thú vị về loài hoa. Tulip vốn được yêu vì màu và dáng hơn là vì mùi. Cùng những năm ấy, ở Hà Lan, củ tulip đang được mua bán với giá gây chấn động. Vậy mà trong tranh này, nó là hoa của khứu giác. Có lẽ người vẽ không nghĩ đến mùi của riêng bông tulip. Có lẽ ông nghĩ đến cả chậu: đất ẩm, lá, hoa, gốm, và hơi ấm của người đang ôm nó.
Các hoạ sĩ Flemish cùng thời cũng vẽ khứu giác, nhiều khi bằng cả một khu vườn đầy hoa, như trong bức của Brueghel và Rubens mà Bảo tàng Prado từng dựng lại bằng mùi thật. Bức tranh ở Oslo thì ngược lại. Không vườn, không thần, chỉ một chậu hoa đủ nhỏ để một đứa trẻ ôm được.
A boy, a clay pot
The background is almost black. Out of the dark a boy appears, chest high. Short dark hair. An open, crumpled white collar. Over it a brown waistcoat, and one sleeve worn through to the lining.
He holds a cream clay pot with thick walls and a lug. In it grow a few tulips, white with streaks, and some small yellow flowers above. One hand supports the pot: thin fingers, knuckles showing.
Light comes from the left and falls on the face, the sleeve, the rim of the pot. The rest sinks into shadow. No room, no furniture, no story around him. One person and one object.
Oil on canvas, 60 cm high and just over 45 cm wide, painted around 1637. It belongs to the Nasjonalmuseet in Oslo as Boy with a Pot of Flowers. The Sense of Smell, in Norwegian Ung gutt med blomsterkrukke. Luktesansen.
Who painted it
The museum lists Jusepe de Ribera, the Spanish born painter who spent most of his life in Naples. But the record goes further. It adds a hypothetical attribution to an anonymous painter known as the Master of the Adoration of the Shepherds, and mentions Aniello Falcone, a name attached to the painting by tradition, noting that this tradition was mistaken.
Three names for one canvas. That is common in seventeenth century Neapolitan painting, when many younger artists around Ribera worked in his manner: dark grounds, hard light, models taken from the street. The museum keeps all three possibilities on the record.
The painting came to Norway through a collector. Christian Langaard bequeathed his collection to the museum, and the picture entered it in 1923. Today it hangs in a room devoted to the Langaard collection.
For Penta, the question of the hand does not diminish the work. The boy is still there. The pot is still there. The name on the label may change; what is in the picture does not.
Smell in a torn sleeve
The five senses were a familiar subject in European painting of the sixteenth and seventeenth centuries. Usually each sense was an allegorical figure: a beautiful young woman, a god, rich clothing, symbolic objects.
Ribera went another way. Around 1615, in Rome, he painted a series of the senses as ordinary half length figures from the city crowd. His Smell from that series is a poor man holding an onion, eyes watering, with garlic and a flower before him. Scent there is not pretty. It is sharp, real, it brings tears.
The Oslo painting continues that spirit, more gently. Smell is no longer a goddess. It is a boy in a worn sleeve, perhaps a flower seller, perhaps a model hired from the street. The beauty is in the pot. The truth is in the sleeve and the thin hand.
The flower is curious. Tulips are loved more for colour and shape than for scent. In those same years, in Holland, tulip bulbs were changing hands at astonishing prices. Yet here the tulip stands for smell. Perhaps the painter was not thinking of the flower alone but of the whole pot: damp soil, leaves, petals, clay, and the warmth of the one holding it.
Flemish painters of the time also painted smell, often as an entire garden in bloom, as in the Brueghel and Rubens picture that the Prado once recreated with real scents. The Oslo painting goes the other way. No garden, no gods, only a pot small enough for a child to carry.
Olfactory Art