Essays · Olfactory Art
Jan Ekels the Younger. Conversation Piece (The Sense of Smell).
Trong một căn phòng, không ai ngửi một mình.
In a room, no one smells alone.
The Metropolitan Museum of Art, Gift of Mr. and Mrs. Bertram L. Podell, 1981 (Open Access, public domain) · The Metropolitan Museum of Art
Ba người, một chiếc bàn
Căn phòng tối, tường ốp gỗ, một tấm rèm xanh thẫm buông ở góc trên bên trái. Ánh sáng tập trung vào giữa, nơi có một chiếc bàn phủ khăn xanh lá rủ tới sàn.
Ba người ở quanh bàn. Bên trái, một người đàn ông mặc áo dài màu đỏ nâu, tóc rắc phấn buộc sau gáy, cúi người về phía trước. Ông đưa mấy ngón tay lên sát mũi, tay kia chìa ra như đang nói điều gì. Ở giữa, một cô gái ngồi trên ghế, váy trắng sọc mảnh, đội mũ vải trắng, tay cầm một ly rượu đỏ, mắt nhìn về phía người đàn ông áo đỏ. Dưới chân cô có một chiếc hộp gỗ nhỏ để kê chân.
Bên phải, sau bàn, một người đàn ông khác đứng. Ông đội mũ đen, mặc áo sẫm, tay cầm một chiếc tẩu dài, như đang châm lửa hoặc vừa rít một hơi. Trên bàn có một chai, một ly, một chiếc đĩa.
Những đồ vật khác nằm rải rác: một chiếc mũ đen dưới sàn ở góc trái, một cây gậy nằm dưới sàn bên phải, một chiếc áo choàng xanh vắt trên lưng ghế. Tấm thảm có hoa văn tròn. Mọi thứ đều có vẻ như vừa được đặt xuống, giữa chừng một buổi tối.
Một hoạ sĩ Amsterdam mất sớm
Jan Ekels the Younger sinh ở Amsterdam năm 1759 và mất cũng ở Amsterdam năm 1793, khi chưa đến 35 tuổi. Cha ông, Jan Ekels the Elder, cũng là hoạ sĩ, vì thế người ta thêm chữ the Younger để phân biệt.
Ông vẽ chủ yếu tranh sinh hoạt, những cảnh trong nhà, những người đang đọc, viết, vẽ, hút thuốc. Lối vẽ của ông nhìn lại Thời kỳ Hoàng kim Hà Lan thế kỷ 17, với những căn phòng yên, ánh sáng chiếu nghiêng, đồ vật được vẽ kỹ. Một bức nổi tiếng của ông là cảnh một người đàn ông ngồi viết bên bàn, vẽ năm 1784.
Theo Bảo tàng Metropolitan, Conversation Piece có lẽ được vẽ năm 1791, và gần như chắc chắn thuộc một bộ năm bức về năm giác quan. Hiện chỉ biết được bốn trong năm bức ấy. Tranh sơn dầu trên toan, khoảng 65,7 x 59,7 cm. Ông bà Bertram L. Podell tặng nó cho bảo tàng năm 1981.
Hai chữ trong ngoặc, The Sense of Smell, là thứ biến một cảnh trò chuyện bình thường thành một tranh ngụ ngôn. Không có nó, người xem chỉ thấy ba người và một chiếc bàn. Có nó, mọi chi tiết bắt đầu được đọc lại.
Năm giác quan về nhà
Hai thế kỷ trước Ekels, năm giác quan là đề tài của các nhân vật ngụ ngôn, những phụ nữ đẹp với biểu tượng trong tay. Đến thế kỷ 17, các hoạ sĩ Hà Lan đã đưa đề tài ấy xuống quán rượu và vào nhà, với những người nông dân hút tẩu, những người lính uống bia.
Ekels đưa nó thêm một bước nữa, vào phòng khách của tầng lớp trung lưu Amsterdam cuối thế kỷ 18. Người trong tranh ăn mặc tươm tất, căn phòng có thảm, có rèm, có ghế bọc nệm. Khứu giác ở đây không còn là một bông hoa được giơ lên cho người xem thấy. Nó là thứ lơ lửng trong không khí của một buổi tối có khách.
Mùi trong tranh là mùi của đời sống thường ngày: khói thuốc lá, rượu trong ly, có lẽ cả thuốc lá bột nếu cử chỉ của người đàn ông áo đỏ là một nhúm thuốc đưa lên mũi. Hoặc ông đang che mũi trước khói. Tranh không nói rõ. Chính sự mơ hồ ấy làm bức tranh sống động. Ta có thể nhắm mắt trước một cảnh, nhưng không thể thôi thở. Người ở chung phòng với khói thì phải ngửi khói, dù muốn hay không.
Cảnh này cách xa những mùi hôi của thành phố Hà Lan thế kỷ 17 mà triển lãm Fleeting ở Mauritshuis từng cho người xem ngửi lại. Ở đây, mọi thứ đã được dọn gọn vào trong nhà. Nhưng không khí vẫn là không khí chung. Và mùi, như từ trước đến nay, vẫn đi đến mọi góc phòng.
Three people, one table
A dark room, panelled walls, a deep green curtain hanging at the upper left. Light gathers at the centre, on a table whose green cloth falls to the floor.
Three people are around it. At left a man in a long red brown coat, powdered hair tied back, leans forward. He brings his fingers up to his nose, his other hand held out as if mid sentence. In the middle a young woman sits in a white, finely striped dress and white cap, holding a glass of red wine and looking towards the man in red. Under her feet is a small wooden box to rest them on.
At right, behind the table, another man stands in a black hat and dark coat, holding a long pipe, as if lighting it or taking a draw. On the table: a bottle, a glass, a dish.
Other things lie scattered: a black hat on the floor at left, a cane on the floor at right, a blue cloak over the back of a chair. The carpet has round patterns. Everything looks as though it was just set down, halfway through an evening.
An Amsterdam painter who died young
Jan Ekels the Younger was born in Amsterdam in 1759 and died there in 1793, not yet thirty five. His father, Jan Ekels the Elder, was also a painter, hence the Younger.
He painted mostly genre scenes: interiors, people reading, writing, drawing, smoking. His manner looks back to the Dutch Golden Age of the seventeenth century, with quiet rooms, raking light, carefully painted objects. One of his best known works shows a man writing at his desk, painted in 1784.
According to the Metropolitan Museum, Conversation Piece was probably painted in 1791 and almost certainly belongs to a series of five canvases of the senses, four of which are now known. Oil on canvas, about 65.7 by 59.7 cm, it was given by Mr. and Mrs. Bertram L. Podell in 1981.
The words in brackets, The Sense of Smell, turn an ordinary conversation into an allegory. Without them we see three people and a table. With them, every detail starts to be read again.
The senses come home
Two centuries before Ekels, the five senses belonged to allegorical figures, beautiful women holding symbols. By the seventeenth century Dutch painters had moved the subject into taverns and homes, with peasants smoking pipes and soldiers drinking beer.
Ekels takes it one step further, into the parlour of the Amsterdam middle class at the end of the eighteenth century. The figures are well dressed; the room has a carpet, curtains, an upholstered chair. Smell is no longer a flower held up for the viewer. It is something hanging in the air of an evening with guests.
The scents here are everyday ones: tobacco smoke, wine in a glass, perhaps snuff if the man in red is lifting a pinch to his nose. Or perhaps he is shielding his nose from the smoke. The painting does not say, and that ambiguity keeps it alive. We can close our eyes to a scene, but we cannot stop breathing. Whoever shares a room with smoke smells the smoke, like it or not.
This is far from the stench of the seventeenth century Dutch city that the Fleeting exhibition at the Mauritshuis let visitors smell again. Here everything has been tidied indoors. But the air is still shared. And scent, as always, reaches every corner of the room.
Olfactory Art