Essays · Olfactory Art
Fleeting. Scents in Colour.
Tranh đẹp, nhưng thành phố thì không thơm.
The paintings are lovely. The city did not smell so.
A Grocer's Shop (1717), Willem van Mieris. Mauritshuis, The Hague · Apollo Magazine
Một bảo tàng tranh mở mũi
Mauritshuis ở The Hague là nơi giữ nhiều bức tranh nổi tiếng nhất của Thời kỳ Hoàng kim Hà Lan. Năm 2021, bảo tàng mở Fleeting, Scents in Colour, một triển lãm về mùi hương trong hội hoạ thế kỷ 17. Triển lãm kéo dài đến ngày 29 tháng 8 năm 2021.
Giám tuyển là Ariane van Suchtelen của Mauritshuis. Câu hỏi của triển lãm khá đơn giản: tranh Hà Lan thời ấy vẽ mùi như thế nào, và người Hà Lan thời ấy ngửi thấy gì mỗi ngày.
Triển lãm chia thành nhiều phần. Có phần về cách mùi được thể hiện trong tranh, qua hoa, qua đồ ăn, qua đồ vật. Có phần về những mùi của quá khứ. Có phần về vai trò của mùi trong các câu chuyện, và về cách các giác quan được hiểu thời ấy.
Giữa các bức tranh là những thiết bị phát mùi. Người xem bấm, và một luồng mùi đi ra. Các thiết bị được làm sao cho không cần chạm tay vào, vì năm 2021 là năm đại dịch.
Từ quầy tạp hoá đến con kênh
Một trong những bức tranh chính là A Grocer's Shop của Willem van Mieris, vẽ năm 1717. Một quầy tạp hoá, hàng hoá bày la liệt, người bán và người mua. Đó là nơi gia vị từ các chuyến tàu buôn đến tay người dân thành phố.
Một bức khác là View of Haarlem with Bleaching Grounds của Jacob van Ruisdael, vẽ khoảng những năm 1670. Phía trước là cánh đồng trải đầy vải trắng đang phơi, phía sau là thành phố. Một cảnh đồng quê rộng và sáng, nhưng cũng là một nơi làm việc, nơi vải ướt được trải ra ngoài trời hết ngày này qua ngày khác.
Triển lãm còn có một quả cầu thơm, loại pomander làm ở miền bắc Hà Lan khoảng năm 1620, mượn từ Rijksmuseum Twenthe. Người thời ấy mang những vật nhỏ như thế theo người, đựng chất thơm bên trong, để đưa lên mũi khi đi qua nơi hôi thối.
Và có con kênh. Trong một cảnh thành phố của Jan van der Heyden, những con kênh Amsterdam trông yên ả và sạch. Mauritshuis đặt cạnh đó mùi của chính những con kênh ấy, như các nhà nghiên cứu hình dung chúng từng có: nước đọng, rác, chất thải. Người xem không cần nhìn lâu để hiểu.
Hộp mùi gửi về nhà
Năm 2021, bảo tàng ở Hà Lan phải đóng cửa nhiều tháng. Mauritshuis tìm một cách khác để triển lãm vẫn đến được với người xem.
Bảo tàng làm một hộp mùi, hợp tác với nhà tài trợ NN Group, rồi gửi về nhà những người đăng ký. Đi kèm là một tour trực tuyến có dẫn dắt. Theo Mauritshuis, đó là tour xem và ngửi tương tác đầu tiên trên thế giới. Người ở nhà mở từng lọ nhỏ theo hướng dẫn, trong khi màn hình chiếu bức tranh tương ứng.
Có một điều nghịch lý ở đây. Mùi là thứ khó chuyển qua màn hình nhất. Nhưng chính khi bảo tàng đóng cửa, mùi lại trở thành cách để một bức tranh thế kỷ 17 đi vào phòng khách của người xem. Tranh qua màn hình, mùi qua bưu điện.
Fleeting không phải là triển lãm đầu tiên đặt mùi cạnh tranh cổ, và không phải là cuối cùng. Một năm sau, Bảo tàng Prado ở Madrid dựng lại mười mùi từ một bức tranh của Brueghel và Rubens. Nhưng Fleeting có một điểm riêng. Nó không chỉ đưa ra những mùi đẹp. Nó cho người xem ngửi cả phần tối của một thời kỳ được gọi là hoàng kim.
Cái tên của triển lãm cũng nói điều đó. Fleeting là thoáng qua. Mùi của thế kỷ 17 đã bay đi từ lâu. Những gì còn lại là màu, là hình, và một vài chiếc lọ nhỏ đang cố gọi chúng về.
A painting museum opens its nose
The Mauritshuis in The Hague holds some of the best known paintings of the Dutch Golden Age. In 2021 it opened Fleeting, Scents in Colour, an exhibition about smell in seventeenth century painting. It ran until 29 August 2021.
The curator was Ariane van Suchtelen of the Mauritshuis. The question was simple: how did Dutch painters of that time depict smell, and what did the Dutch of that time smell every day?
The exhibition had several parts. How smell appears in painting, through flowers, food, objects. The smells of the past. The role of smell in stories, and how the senses were understood then.
Among the paintings stood scent dispensers. Visitors pressed, and a puff of smell came out. They were designed to work without touch, because 2021 was a pandemic year.
From the grocer to the canal
One of the key paintings was A Grocer's Shop by Willem van Mieris, from 1717. A shop, goods piled up, seller and buyer. It is where spices from the trading ships reached the city's households.
Another was View of Haarlem with Bleaching Grounds by Jacob van Ruisdael, painted around the 1670s. In front, fields covered with white linen laid out to bleach; behind, the city. A wide, bright landscape, but also a workplace, where wet cloth lay out in the open day after day.
There was also a pomander made in the northern Netherlands around 1620, lent by Rijksmuseum Twenthe. People carried small objects like this, filled with aromatics, to raise to the nose when passing somewhere foul.
And there was the canal. In a city view by Jan van der Heyden, the Amsterdam canals look calm and clean. The Mauritshuis set beside it the smell of those same canals as researchers imagine it: standing water, refuse, waste. Visitors did not need to look long to understand.
A box of smells sent home
In 2021 Dutch museums were closed for months. The Mauritshuis looked for another way to reach its audience.
With its sponsor NN Group, the museum made a scent box and mailed it to people who signed up, together with a guided online tour. The Mauritshuis called it the world's first interactive look and smell tour. At home, people opened small vials as instructed while the screen showed the matching painting.
There is a paradox here. Smell is the hardest thing to send through a screen. Yet when the museum was shut, smell became the way a seventeenth century painting entered people's living rooms. The picture by screen, the smell by post.
Fleeting was not the first show to pair smell with old paintings, nor the last. A year later the Prado in Madrid recreated ten smells from a painting by Brueghel and Rubens. But Fleeting had something of its own. It did not only offer beautiful smells. It let visitors smell the dark side of an age called golden.
The title says as much. Fleeting means passing. The smells of the seventeenth century are long gone. What remains is colour, form, and a few small vials trying to call them back.
Olfactory Art