Essays · Olfactory Art
Karola Braga. Lágrimas, Terra e Crisântemo.
Một tấm ga trắng, sạch, và mang mùi của mất mát.
A white sheet, clean, and carrying the smell of loss.
Photo: Thiéle Elissa, Anderson Astor, Marcelo Curia / Terramar Imagem e Conteúdo · Karola Braga (official site)
Một tấm ga trước dòng sông
Năm 2022, Bienal do Mercosul lần thứ 13 diễn ra ở Porto Alegre, miền nam Brazil. Một trong những địa điểm trưng bày là Armazém A6, một nhà kho ở Cais do Porto, khu cảng cũ nằm bên sông Guaíba.
Trước dòng sông, Karola Braga căng một sợi dây phơi. Trên dây là một tấm ga trải giường màu trắng. Không có gì khác. Không có bảng chữ lớn, không có hình ảnh. Chỉ có tấm vải, đung đưa theo gió từ mặt nước.
Tấm ga được tẩm một mùi mà nghệ sĩ gọi là mùi của tang tóc. Tên tác phẩm kể ra ba thành phần làm nên mùi ấy: Lágrimas, nước mắt. Terra, đất. Crisântemo, hoa cúc. Mỗi khi gió thổi, tấm vải chuyển động, và mùi được đẩy ra không gian xung quanh.
Tác phẩm do Bienal đặt hàng, với sự hỗ trợ của Givaudan, một công ty hương liệu lớn. Người xem đi dọc bờ sông có thể ngửi thấy nó trước khi nhìn thấy nó.
Chiếc giường như một ẩn dụ
Braga chọn ga trải giường có lý do. Theo mô tả của chính bà, chiếc giường là một không gian của sự che chở, của giấc mơ và của sự gắn bó. Nhưng nó cũng là nơi của nỗi đau, của cô đơn và của sự đứt gãy. Người ta sinh ra, yêu, ốm và chết trên giường.
Tác phẩm nói về nỗi mất mát chung, và đặc biệt về những cuộc chia tay không có nghi lễ. Trong những năm gần đây, rất nhiều người đã không thể ở bên người thân vào lúc cuối, không thể tổ chức tang lễ như thường lệ, không thể nói lời từ biệt. Nỗi đau ấy không có chỗ để đặt xuống.
Braga cho nó một chỗ. Không phải trong nhà tang lễ, không phải ở nghĩa trang. Mà ở ngoài trời, trên một sợi dây phơi, nơi thường dành cho những việc nhà bình thường nhất. Phơi ga là việc của những ngày yên ổn. Ở đây, nó trở thành một nghi lễ tiễn biệt.
Hoa cúc trong tên tác phẩm cũng không trung tính. Ở nhiều nền văn hoá, cúc là loài hoa của đám tang, của những ngày viếng mộ. Đất gợi đến chôn cất. Nước mắt thì không cần giải thích.
Đảo ngược mùi sạch
Mùi, chữ và ký ức là ba sợi chỉ chính trong nghiên cứu của Karola Braga. Bà thường làm việc với những tên gọi, những từ ngữ, và những mùi gắn với chúng. Ở tác phẩm này, tên gọi chính là công thức. Đọc tên là biết mùi được làm từ đâu, dù chưa ngửi.
Điều mạnh nhất của tác phẩm là cách nó đảo ngược một ý niệm quen: tấm ga trắng đang phơi là biểu tượng của sự sạch sẽ, vô trùng. Người xem đến gần, chờ đợi mùi xà bông và nắng. Thứ họ nhận được là mùi đất, mùi hoa tang, mùi của nước mắt. Sự sạch sẽ không xoá được nỗi buồn. Nó chỉ che nó đi.
Tác phẩm cũng không cần người xem đứng thật gần. Mùi đi ra ngoài phạm vi của tấm vải, theo hướng gió, lúc đậm lúc nhạt. Có người ngửi thấy khi đang nhìn sông. Có người ngửi thấy khi đã quay lưng đi. Giống nỗi nhớ, nó đến vào lúc không ai chờ.
Năm 2023, tác phẩm vào chung kết giải Sadakichi dành cho tác phẩm thử nghiệm với mùi hương, trong kỳ Art and Olfaction Awards lần thứ 9. Braga còn làm những tác phẩm khác đặt mùi vào không gian, như Sfumato cùng Theo Bibancos. Nhưng ở Porto Alegre, bà chỉ cần một tấm vải, một sợi dây và gió từ dòng sông.
Khi Bienal kết thúc, tấm ga được gỡ xuống. Mùi trên vải sẽ nhạt dần, như mọi mùi khác. Nhưng những người đã đứng trước nó có thể sẽ nhớ, lần tới khi họ phơi một tấm ga trắng.
A sheet before the river
In 2022 the 13th Bienal do Mercosul took place in Porto Alegre, southern Brazil. One of its venues was Armazém A6, a warehouse at Cais do Porto, the old harbour on the Guaíba River.
Facing the river, Karola Braga strung a clothesline. On it hung a white bed sheet. Nothing else. No large text, no images. Only the cloth, swaying in the wind off the water.
The sheet was soaked in a scent the artist called the smell of mourning. The title names its three parts: Lágrimas, tears. Terra, earth. Crisântemo, chrysanthemum. Each time the wind blew, the cloth moved and pushed the smell out into the space around it.
The work was commissioned by the Bienal, with support from Givaudan, a major scent and flavour company. Visitors walking along the river could smell it before they saw it.
The bed as metaphor
Braga chose a bed sheet for a reason. In her own description, the bed is a space of protection, dreams and connection. It is also a place of pain, solitude and rupture. People are born, love, fall ill and die in bed.
The work speaks of shared loss, and especially of farewells without ritual. In recent years many people could not be with their loved ones at the end, could not hold funerals as usual, could not say goodbye. That grief had nowhere to be set down.
Braga gives it a place. Not a funeral home, not a cemetery. Outdoors, on a clothesline, a spot usually kept for the plainest housework. Hanging out sheets belongs to calm days. Here it becomes a rite of farewell.
The chrysanthemum in the title is not neutral either. In many cultures it is a funeral flower, the flower of grave visits. Earth suggests burial. Tears need no explanation.
Reversing the smell of clean
Scent, words and memory are the three main threads of Karola Braga's research. She often works with names, words and the smells attached to them. In this piece the title is the formula. Read the name and you know what the smell is made of, before breathing it.
The strongest move in the work is how it reverses a familiar idea: a white sheet on the line stands for cleanliness, even sterility. Visitors approach expecting soap and sunshine. What they get is earth, funeral flowers, tears. Cleanliness does not erase grief. It only covers it.
Nor does the work require visitors to stand close. The smell travels beyond the cloth, with the wind, stronger then fainter. Some catch it while looking at the river. Some catch it after they have turned away. Like missing someone, it arrives when no one is waiting.
In 2023 the work was a finalist for the Sadakichi Award for experimental work with scent, at the 9th Art and Olfaction Awards. Braga has made other works that place scent in space, such as Sfumato with Theo Bibancos. In Porto Alegre she needed only a cloth, a line and the wind off the river.
When the Bienal ended, the sheet came down. The smell in the cloth will fade, like every smell. But those who stood before it may remember, the next time they hang a white sheet to dry.
Olfactory Art