Essays · Olfactory Art

Karola Braga. Sfumato.

Một con đường cũ được vẽ lại bằng khói.

An old road redrawn in smoke.

Karola Braga, Sfumato: cấu trúc cát tạm giữa sa mạc AlUla, khói nhang trầm và mộc dược bốc lên theo gió

Images: Lance Gerber · Karola Braga (official site)


Sa mạc trên Con đường Hương trầm

AlUla nằm ở tây bắc bán đảo Ả Rập, trên vùng đất từng là một trạm dừng của Con đường Hương trầm. Trong nhiều thế kỷ, các đoàn lạc đà chở nhựa trầm hương và mộc dược từ phía nam bán đảo lên phía bắc, nối phương Đông với phương Tây. Thứ hàng quý nhất của con đường ấy không nhìn thấy được lâu. Nó được đốt lên, thành khói, rồi mất.

Năm 2024, Desert X AlUla mời các nghệ sĩ làm việc với sa mạc này. Kỳ triển lãm diễn ra từ ngày 9 tháng 2 đến 23 tháng 3, do Uỷ ban Hoàng gia về AlUla đặt hàng. Karola Braga, nghệ sĩ người Brazil làm việc chủ yếu với mùi, mang đến một tác phẩm tên là Sfumato.

Braga chọn không kể lại lịch sử bằng hình ảnh. Bà chọn kể bằng chính mùi đã làm nên lịch sử ấy: trầm hương và mộc dược, hai loại nhựa cây từng là hàng hoá chính của con đường.

Mười một nghìn nón nhang

Tác phẩm là một cấu trúc bằng cát dựng tạm giữa sa mạc. Bên trong có một phòng đốt nhang, cửa và mái bằng kim loại. Nhiên liệu là hơn mười một nghìn nón nhang cuộn tay từ nguyên liệu tự nhiên, chủ yếu là trầm hương và mộc dược.

Nhang không được chọn đại. Theo mô tả của nghệ sĩ, nhóm dành nhiều tháng nghiên cứu để nhang cháy chậm, đều, không có chất gây ô nhiễm, vì hệ sinh thái sa mạc mỏng manh. Một hệ thống ống dẫn đưa khói ra ngoài. Áp suất âm bên trong làm khói thoát ra rõ hơn, thành những luồng nhìn thấy được.

Nhiều lần mỗi ngày, cấu trúc được kích hoạt. Khói bốc lên, và từ lúc ấy tác phẩm không còn nằm trong tay nghệ sĩ nữa. Gió quyết định. Gió mạnh thì vệt thơm kéo dài. Gió đổi hướng thì mùi đi về phía khác. Người xem đi theo mùi, hoặc đứng chờ mùi đến.

Hình khối bằng cát gợi đến một lư hương khổng lồ đặt giữa trời. Nhưng khác một lư hương trong nhà, nó không có tường giữ khói. Cả sa mạc là căn phòng.

Tên của một cách vẽ

Sfumato là một từ trong hội hoạ Ý, chỉ cách chuyển sắc thật mềm, không có đường viền, để hình tan vào nền như qua một lớp hơi mờ. Gốc của từ là fumo, nghĩa là khói.

Braga lấy lại nghĩa đen ấy. Thay vì vẽ khói, bà dùng khói để làm mờ đường chân trời, làm nhoè ranh giới giữa công trình và cảnh quan. Tác phẩm không có một hình dạng cố định để chụp. Mỗi giờ, mỗi cơn gió, nó mang một đường nét khác.

Đây là một kiểu land art hiếm gặp. Phần lớn land art để lại dấu vết trên đất: một đường đào, một vòng đá, một đường xoắn. Sfumato để lại dấu vết trong không khí, nơi không gì giữ được lâu.

Không để lại gì

Theo nghệ sĩ, suốt mùa triển lãm, những nón nhang ấy làm thơm sa mạc mà không để lại dấu vết lâu dài nào. Cấu trúc cát là tạm. Tro nhang tan vào cát. Khói tan vào trời.

Điều đó khớp với chính con đường mà tác phẩm nhắc đến. Con đường Hương trầm không còn nhiều dấu vết vật chất. Thứ hàng của nó được làm ra để biến mất, trong đền thờ, trong nhà, trong nghi lễ. Giá trị của trầm hương nằm ở lúc nó không còn là nó nữa.

Sfumato lặp lại khoảnh khắc ấy mười một nghìn lần, rồi rút đi. Braga cũng làm những tác phẩm khác lấy mùi làm chất liệu chính, như Lágrimas, Terra e Crisântemo. Nhưng ở AlUla, tác phẩm của bà có một cộng sự không ai điều khiển được: gió sa mạc.


A desert on the Incense Route

AlUla lies in the northwest of the Arabian Peninsula, on land that was once a stop on the Incense Route. For centuries caravans carried frankincense and myrrh from the south of the peninsula to the north, linking East and West. The most precious goods on that road were never visible for long. They were burned, became smoke, and were gone.

In 2024 Desert X AlUla invited artists to work with this desert. The exhibition ran from 9 February to 23 March, commissioned by the Royal Commission for AlUla. Karola Braga, a Brazilian artist who works mainly with smell, brought a piece called Sfumato.

Braga chose not to retell history in images. She chose to tell it with the smell that made that history: frankincense and myrrh, the two resins that were the road's main cargo.

Eleven thousand cones

The work is a temporary sand structure set in the desert. Inside is an incense room with a metal door and roof. Its fuel is more than eleven thousand hand rolled incense cones made from natural ingredients, chiefly frankincense and myrrh.

The incense was not chosen at random. According to the artist, the team spent months of research so that it would burn slowly and evenly, without polluting substances, because the desert ecosystem is fragile. A duct system carries the smoke outward. Negative pressure inside makes it leave in visible streams.

Several times a day the structure is activated. Smoke rises, and from that moment the work is no longer in the artist's hands. The wind decides. A strong wind stretches the scented trail. A shift in wind sends it elsewhere. Visitors follow the smell, or stand and wait for it to arrive.

The sand form recalls a giant censer placed under the sky. But unlike a censer indoors, it has no walls to hold the smoke. The whole desert is the room.

The name of a way of painting

Sfumato is an Italian painting term for very soft transitions of tone, without outlines, so that forms melt into the ground as if through haze. The word comes from fumo, smoke.

Braga takes the literal meaning back. Instead of painting smoke, she uses smoke to blur the horizon and soften the line between structure and landscape. The work has no fixed shape to photograph. Each hour, each gust, it draws a different contour.

This is a rare kind of land art. Most land art leaves marks on the ground: a trench, a ring of stones, a spiral. Sfumato leaves its marks in the air, where nothing stays for long.

Leaving nothing

According to the artist, over the whole season the cones perfumed the desert without leaving any permanent trace. The sand structure is temporary. The ash sinks into sand. The smoke dissolves into sky.

That matches the road the work recalls. The Incense Route has left few material traces. Its goods were made to vanish, in temples, in homes, in rites. The value of frankincense lies in the moment it stops being itself.

Sfumato repeats that moment eleven thousand times, then withdraws. Braga has made other works with smell as the main material, such as Lágrimas, Terra e Crisântemo. But in AlUla her work had a collaborator no one could direct: the desert wind.