Essays · Olfactory Art
Kate McLean. Odours of the Morning and the Evening: Singapore.
Một con đường có hai mùi, tuỳ giờ ta đi qua.
A street has two smells, depending on the hour.
© Kate McLean · Sensory Maps (official site of Kate McLean)
Cùng một con đường, hai lần
Năm 2015, Kate McLean tổ chức những cuộc đi bộ ngửi mùi ở Singapore. Lần này bà đặt ra một câu hỏi hẹp hơn thường lệ: cùng một lộ trình, buổi sáng và buổi tối có mùi khác nhau như thế nào?
Những người tham gia đi cùng một đoạn đường vào hai thời điểm trong ngày. Họ dừng lại, ngửi, ghi lại những gì mũi họ nhận ra. Không có máy đo, không có cảm biến. Chỉ có người và ghi chép.
Từ những dữ liệu ấy, McLean làm ra một loạt bản đồ khổ lớn, hoàn thành năm 2017. Bản lớn in kỹ thuật số khổ 1089 nhân 841 milimét. Đi kèm là những bản đồ riêng lẻ khổ nhỏ, 297 nhân 210 milimét, cỡ một tờ giấy A4.
Tác phẩm là một phần luận án tiến sĩ của McLean tại Royal College of Art ở London. Cách bà làm việc ở Singapore khác với bản đồ mùi Amsterdam trước đó. Ở Amsterdam, câu hỏi là thành phố có mùi gì. Ở Singapore, câu hỏi là mùi kéo dài bao lâu, và đổi thế nào theo giờ.
Vẽ tay từng mùi
Để trả lời câu hỏi ấy, McLean phát triển một phương pháp riêng. Bà vẽ tay tất cả những cảm nhận mùi mà người tham gia ghi lại dọc lộ trình. Mỗi mùi thành một vệt màu trên giấy, đặt đúng chỗ nó được ngửi thấy.
Sau đó bà vẽ đường viền cho các vệt ấy. Rồi bà chồng dữ liệu buổi sáng lên dữ liệu buổi tối. Hai lớp nằm trên cùng một con đường, và chỗ chúng trùng hay lệch nhau cho thấy mùi nào ở lại, mùi nào biến mất, mùi nào chỉ xuất hiện vào một giờ nhất định.
McLean gọi kết quả là những địa hình so sánh về độ bền của mùi. Nói cách khác, bản đồ không chỉ cho biết mùi ở đâu, mà cho biết nó ở đó bao lâu.
Việc vẽ tay không phải một lựa chọn trang trí. Mùi là thứ mơ hồ, khó đo, phụ thuộc vào từng chiếc mũi. Một bản đồ vẽ tay giữ lại sự không chắc chắn ấy. Đường viền không sắc như đường của phần mềm. Nó giống cách một mùi thật sự lan ra: không có biên giới rõ ràng.
Nhiều chiếc mũi, một bản đồ
Trên trang của mình, McLean mô tả những bản đồ này là về sự khác biệt tập thể giữa các giờ trong ngày. Chữ tập thể quan trọng. Bản đồ không ghi lại mũi của một người, mà của cả nhóm.
Mỗi người ngửi khác nhau. Có người nhận ra một mùi mà người bên cạnh bỏ qua. Có người gọi cùng một mùi bằng hai cái tên khác nhau. Khi chồng tất cả lên nhau, những khác biệt riêng ấy không mất đi. Chúng tạo thành một vùng mờ, dày ở chỗ nhiều người cùng ngửi thấy, mỏng ở chỗ chỉ một người nhận ra.
Đây là một cách nghĩ khác về dữ liệu. Bản đồ thông thường tìm một sự thật duy nhất: con đường ở đây, toà nhà ở kia. Bản đồ mùi của McLean chấp nhận rằng sự thật về mùi là số nhiều. Nó nằm trong nhiều chiếc mũi cùng lúc.
Từ luận án đến phòng trưng bày
Năm 2019, các bản đồ được trưng bày tại Show 2019, triển lãm tốt nghiệp của Royal College of Art ở Kensington Gore, London. Cùng năm, chúng xuất hiện trong Nose-first, một buổi trưng bày riêng như một phần của buổi bảo vệ luận án tiến sĩ, trước các giáo sư Laurene Vaughan, Teal Triggs và tiến sĩ Nina Morris.
Luận án của McLean hiện được để miễn phí trên kho lưu trữ của Royal College of Art. Điều này làm tác phẩm có một đời sống kép: vừa là hình ảnh treo trên tường, vừa là một phương pháp mà người khác có thể đọc và dùng lại.
Nhìn từ xa, các bản đồ là những mảng màu chồng lên nhau. Nhìn gần, chúng là một đoạn đường ở Singapore, đi qua hai lần trong một ngày, bởi nhiều người, và ghi nhớ bằng tay.
One route, walked twice
In 2015 Kate McLean led smellwalks in Singapore. This time she asked a narrower question than usual: along the same route, how do morning and evening smell different?
Participants walked the same stretch at two times of day. They stopped, smelled and recorded what their noses caught. No meters, no sensors. Only people and notes.
From that material McLean made a series of large maps, completed in 2017. The large version is a digital print of 1089 by 841 millimetres. With it come individual maps at 297 by 210 millimetres, the size of an A4 sheet.
The work formed part of McLean's PhD at the Royal College of Art in London. Her approach in Singapore differs from her earlier smellmap of Amsterdam. In Amsterdam the question was what the city smells of. In Singapore the question was how long a smell lasts, and how it shifts with the hour.
Painting each smell by hand
To answer it, McLean developed a method of her own. She hand painted every smell perception the participants recorded along the routes. Each smell became a mark of colour on paper, placed where it was noticed.
Then she drew outlines around those marks. Then she laid the morning data over the evening data. Two layers on one street, and where they meet or part shows which smells stay, which vanish, which appear only at a certain hour.
McLean calls the result comparative topologies of smell duration. In other words, the map shows not only where a smell is, but how long it stays there.
Painting by hand is not decoration. Smell is vague, hard to measure, dependent on each nose. A hand painted map keeps that uncertainty. Its outlines are not as sharp as software lines. They resemble how a smell really spreads: without a clear border.
Many noses, one map
On her website McLean describes these maps as exploring collective difference across the hours of a day. The word collective matters. The map records not one nose but a group.
Everyone smells differently. One person notices what the next one misses. Two people give one smell two names. Laid together, those differences do not disappear. They form a soft field, dense where many noticed the same smell, thin where only one did.
It is another way of thinking about data. An ordinary map looks for a single truth: the road is here, the building there. McLean's smell maps accept that the truth about smell is plural. It lives in many noses at once.
From thesis to gallery
In 2019 the maps were shown at Show 2019, the Royal College of Art degree show at Kensington Gore, London. That year they also appeared in Nose-first, a private showing held as part of her PhD examination, attended by Professor Laurene Vaughan, Professor Teal Triggs and Dr Nina Morris.
McLean's thesis is freely available in the Royal College of Art repository. This gives the work a double life: an image on a wall, and a method others can read and reuse.
From a distance the maps are overlapping fields of colour. Up close they are a stretch of road in Singapore, walked twice in one day, by many people, and remembered by hand.
Olfactory Art