Essays · Olfactory Art
Lauren Jetty. Notes.
Một bài hát chỉ phát được một lần, vì đĩa đang tan.
A song that plays only once, because the record is melting.
© Lauren Jetty · Lauren Jetty (official site)
Ba đĩa hát bằng băng
Notes là một tác phẩm của Lauren Jetty, bắt đầu từ năm 2019 và vẫn tiếp tục. Tác phẩm gồm ba đĩa hát, không ép bằng nhựa mà đúc bằng băng. Tác phẩm có hai thành phần, mỗi thành phần ba đoạn: một mùi gợi cơn bão được giữ trong băng, và một bản giọng hát phát ra từ đĩa.
Băng ở đây làm hai việc cùng lúc. Nó là vật để phát ra âm thanh, và cũng là hình ảnh của âm thanh và mùi. Người xem thấy chiếc đĩa, nghe nó, và ngửi nó từ cùng một khối nước đông.
Phần mùi được Jetty phát triển cùng Renske van Vroonhoven của Attic Lab. Năm 2020, Notes vào vòng chung kết giải Sadakichi của Institute for Art and Olfaction, giải dành cho tác phẩm thử nghiệm với mùi.
Khi đĩa quay và tan
Tác phẩm diễn ra theo thời gian. Đĩa quay, và băng bắt đầu tan. Âm thanh mở đầu bằng một giọng hát ám ảnh, lẫn trong tiếng lách tách của băng. Tiếng lách tách ấy lớn dần. Giọng hát nhạt đi rồi mất. Cuối cùng chỉ còn nhịp của băng, đều như một nhịp tim.
Mùi đi theo một đường tương tự. Đầu tiên là mùi ozone, mùi nước tươi, thứ mùi ta ngửi thấy trong không khí ngay trước khi trời đổ mưa. Rồi đến lá ẩm, có chút hoa. Cuối cùng là đất ướt và gỗ. Cả chuỗi dựng lại cảm giác căng thẳng của một cơn bão sắp đến.
Không lần trình diễn nào giống lần nào. Băng tan theo nhiệt độ phòng, theo tay người chạm vào, theo những thứ nghệ sĩ không điều khiển được. Jetty mô tả vai trò của mình là tạo điều kiện, không phải điều khiển. Chính băng quyết định tác phẩm đi thế nào.
Khán giả cũng tham gia. Họ chạm vào băng, làm nó tan nhanh hơn, và trong lúc làm tan tác phẩm, họ ghép lại các mùi và âm thanh theo một thứ tự mới.
Mùi và âm thanh chung một bản chất
Câu hỏi đầu tiên Notes đặt ra là về sự giao thoa giữa hai giác quan. Mùi và âm thanh đều vô hình, đều lan trong không khí, đều đi xuyên qua cơ thể người nghe, người ngửi. Cả hai đều cần thời gian để được nhận biết. Không ai ngửi hay nghe được trong một khoảnh khắc đứng yên. Một nốt nhạc cần kéo dài mới thành âm. Một mùi cần vài hơi thở mới được nhận ra.
Jetty đặt hai thứ ấy vào cùng một vật chất và cho chúng cùng số phận. Khi băng mất đi, cả âm thanh lẫn mùi cùng đổi. Khán giả cảm nhận thời gian trôi qua không bằng đồng hồ, mà bằng việc giọng hát lặng dần và mùi đất ướt dâng lên.
Chữ Notes trong tựa đề có hai nghĩa trong tiếng Anh: nốt nhạc, và những ghi chú. Tác phẩm là cả hai. Một bản nhạc, và một ghi chép về một thứ đang biến mất.
Một cơn bão trong lòng bàn tay
Câu hỏi thứ hai là về khí hậu. Jetty dẫn đến khái niệm siêu vật thể của nhà triết học Timothy Morton: những thứ quá lớn về không gian và thời gian để con người nắm bắt trọn, như biến đổi khí hậu. Morton cũng nói về việc tập đau buồn trước những mất mát ấy.
Notes thu nhỏ một siêu vật thể thành thứ vừa tầm tay. Băng tan, và ta nghe, ta ngửi nó tan. Mùi bão báo hiệu một thời tiết sắp đến. Nhịp tim cuối cùng của băng nối sự ngắn ngủi của một đời người với những thang thời gian lớn hơn nhiều.
Tác phẩm không giảng giải. Nó để người xem đứng cạnh một vật đang mất đi, và cảm thấy điều đó bằng tai và mũi, trước khi kịp nghĩ bằng chữ.
Three records made of ice
Notes is a work by Lauren Jetty, begun in 2019 and still ongoing. It consists of three records, cast not in vinyl but in ice. The work has two strands, each in three parts: a storm scent held in the ice, and a vocal piece played from the record.
The ice does two jobs at once. It is the object that plays the sound, and it is an image of sound and scent. Visitors see the record, hear it, and smell it from the same frozen block.
Jetty developed the scent with Renske van Vroonhoven of Attic Lab. In 2020 Notes was a finalist for the Institute for Art and Olfaction's Sadakichi Award for experimental work with scent.
As the record turns and melts
The work unfolds in time. The record turns, and the ice starts to melt. The sound opens with a haunting voice threaded with the crackle of ice. The crackle grows. The voice thins, then goes. In the end only the rhythm of the ice remains, steady as a heartbeat.
The scent follows a similar path. First ozone and fresh water, the smell in the air just before rain. Then damp leaves with a slight floral edge. Finally wet earth and wood. Together they rebuild the tension of a storm about to break.
No two performances are alike. The ice melts with the room's temperature, with the hands that touch it, with things the artist cannot control. Jetty describes her role as facilitating rather than directing. The ice decides how the work goes.
The audience takes part. They touch the ice, speed its melting, and in dissolving the work they reassemble its smells and sounds in a new order.
Smell and sound, one nature
The first question Notes raises concerns the crossing of two senses. Smell and sound are both invisible, both spread through air, both pass through the body of whoever hears or smells. Both need time to be perceived. A note must last to become a sound. A smell needs a few breaths to be recognised.
Jetty puts the two into one material and gives them one fate. As the ice goes, sound and scent change together. The audience feels time passing not by a clock but by a voice fading and the smell of wet earth rising.
The title has two meanings: musical notes, and written notes. The work is both. A piece of music, and a record of something disappearing.
A storm in the palm of the hand
The second question is about climate. Jetty draws on the philosopher Timothy Morton's idea of hyperobjects: things too vast in space and time for people to grasp whole, such as climate change. Morton also writes about grief work in the face of such loss.
Notes shrinks a hyperobject to something within reach. The ice melts, and we hear and smell it melting. The storm scent announces weather on the way. The last heartbeat of the ice links the brevity of one life to far larger scales of time.
The work does not lecture. It lets the visitor stand beside something that is disappearing, and feel it through ear and nose before thinking it in words.
Olfactory Art