Essays · Olfactory Art
Lygia Clark. Máscaras sensoriais.
Khi mắt bị che, mũi bắt đầu nhìn.
When the eyes are covered, the nose begins to see.
Sáu chiếc mặt nạ, sáu cách cảm
Năm 1967, Lygia Clark làm một bộ sáu chiếc mặt nạ bằng vải. Mỗi chiếc trùm lên đầu như một chiếc mũ trùm, có phần mũi kéo dài ra phía trước. Trong phần mũi ấy là một túi nhỏ chứa tinh chất thảo mộc. Ở chỗ mắt và chỗ tai, Clark gắn những vật khác nhau để làm lệch tầm nhìn và âm thanh.
Theo kho lưu trữ chính thức của Clark, mỗi chiếc mặt nạ được gọi theo màu. Chiếc trắng có len thép ở mắt và tai, mùi hoa cúc ở mũi. Chiếc đen có gương ở mắt, mùi hương thảo. Chiếc màu bí đỏ có tấm nhựa acetate sơn màu ở mắt, một quả bầu khô buộc dây đàn ở tai, mùi tía tô đất. Chiếc xanh dương có nhựa trong vò nhàu ở mắt, vỏ sò ở tai, mùi bạc hà.
Chiếc màu anh đào có nhôm ở mắt, ở tai là miếng bọt biển và một nắp chai Ajax có viên bi bên trong, mùi hồi. Chiếc xanh lá có băng gạc ở mắt, mảnh thuỷ tinh ở tai, mùi oải hương.
Đọc danh sách ấy giống đọc một công thức. Mỗi mặt nạ là một tổ hợp riêng giữa thứ ta thấy, thứ ta nghe và thứ ta ngửi. Không chiếc nào giống chiếc nào. Người đeo chiếc trắng và người đeo chiếc đen sẽ bước vào hai thế giới khác nhau, dù đứng cạnh nhau trong cùng một căn phòng.
Từ bức tranh đến cơ thể
Lygia Clark sinh năm 1920 ở Brazil. Bà bắt đầu là một hoạ sĩ trừu tượng hình học, rồi là một trong những người khởi xướng nhóm Tân Cụ thể ở Rio de Janeiro cuối thập niên 1950. Nhóm này muốn tác phẩm thoát khỏi mặt phẳng, bước ra không gian, chạm tới người xem.
Clark đi xa hơn phần lớn bạn bè. Từ những tấm kim loại gấp được bằng tay, bà chuyển sang Caminhando năm 1963, nơi người xem tự cắt một dải giấy Möbius. Rồi đến những vật đeo lên người: găng tay giác quan năm 1966, Breathe With Me cùng năm, The I and the You năm 1967. Kho lưu trữ của bà xếp Máscaras sensoriais vào nhóm Vật thể giác quan, thuộc giai đoạn bà gọi là phi nghệ thuật.
Cái tên ấy nói rõ ý định. Tác phẩm không còn là thứ để treo lên và ngắm. Nó chỉ hoàn thành khi có một cơ thể đeo nó vào. Không có người đeo, mặt nạ chỉ là một túi vải có mũi dài, hơi buồn cười, nằm trên bàn.
Trong cùng thời kỳ, người bạn thân của Clark là Hélio Oiticica dựng những lều vải để khách đi chân trần vào, trong Tropicália. Hai người cùng rời khỏi bức tranh, mỗi người một ngả: Oiticica mở rộng căn phòng, Clark thu hẹp nó lại thành một chiếc mũ trùm.
Giữa hoà nhập và cô lập
Mô tả trong kho lưu trữ của Clark nói rằng cảm giác khi đeo mặt nạ trải dài từ chỗ hoà vào thế giới xung quanh đến chỗ thu vào bên trong, tới mức cô lập hoàn toàn. Hai đầu ấy cùng nằm trong một chiếc mặt nạ.
Mùi đóng vai trò đặc biệt ở đây. Khi mắt bị che và tai bị làm nhiễu, mùi là giác quan duy nhất còn đến thẳng, không qua bộ lọc nào. Nó nối người đeo với một cây thảo mộc thật, một thứ mọc ngoài vườn, trong lúc mọi thứ khác bị bóp méo. Nó cũng khiến người đeo ý thức về hơi thở của chính mình, về khoảng không nhỏ giữa mặt và lớp vải.
Sáu mùi Clark chọn đều quen thuộc với bếp và vườn: hoa cúc, hương thảo, tía tô đất, bạc hà, hồi, oải hương. Không có gì lạ, không có gì đắt. Nhưng đặt sát mũi trong bóng tối, một mùi quen trở nên to hơn bình thường nhiều lần.
Hơn năm mươi năm sau, những chiếc mặt nạ đã vào bảo tàng, và năm 2014 chúng có mặt trong cuộc hồi cố Lygia Clark tại MoMA, New York. Trong tủ kính, chúng không thể được đeo. Người xem chỉ còn nhìn. Nghịch lý ấy có lẽ là lời nhắc rõ nhất về điều Clark muốn: tác phẩm của bà không nằm trên vải, mà nằm trong cái đầu đã từng ở bên trong.
Six masks, six ways of sensing
In 1967 Lygia Clark made a set of six fabric masks. Each one pulls over the head like a hood, with a nose piece that extends forward. Inside the nose is a small pouch holding an herbal essence. At the eyes and ears Clark attached different objects to distort sight and sound.
According to Clark's official archive, each mask is named by its colour. The white mask has steel wool at eyes and ears and chamomile at the nose. The black has mirrors at the eyes and rosemary. The pumpkin mask has painted acetate at the eyes, a dried gourd tied with guitar string at the ears, and lemon balm. The blue has crumpled clear plastic at the eyes, shells at the ears, and mint.
The cherry mask has aluminium at the eyes, a sponge and an Ajax cap with a marble inside at the ears, and anise. The green has bandage at the eyes, pieces of glass at the ears, and lavender.
Reading the list is like reading a recipe. Each mask is its own combination of what one sees, hears and smells. No two are alike. Someone in the white mask and someone in the black one enter two different worlds, even standing side by side in the same room.
From the painting to the body
Lygia Clark was born in Brazil in 1920. She began as a geometric abstract painter, then became one of the founders of the Neo Concrete group in Rio de Janeiro in the late 1950s. The group wanted the work to leave the flat plane, step into space, and reach the viewer.
Clark went further than most of her peers. From hinged metal pieces folded by hand she moved to Caminhando in 1963, in which the participant cuts a Möbius strip of paper. Then to things worn on the body: Sensorial Gloves in 1966, Breathe With Me the same year, The I and the You in 1967. Her archive places the Sensorial Masks among the Sensorial Objects, in the period she called non art.
That name states the intent. The work is no longer something to hang and admire. It is complete only when a body puts it on. Without a wearer, the mask is a fabric bag with a long nose, slightly comic, lying on a table.
In the same period Clark's close friend Hélio Oiticica built fabric tents for visitors to enter barefoot, in Tropicália. Both left the painting behind, each in a different direction: Oiticica widened the room, Clark shrank it to a hood.
Between belonging and isolation
Clark's archive describes the sensations of wearing a mask as ranging from integration with the surrounding world to a turning inward that reaches complete isolation. Both ends sit inside one mask.
Smell plays a particular role. With the eyes covered and the ears disturbed, smell is the only sense that still arrives directly, unfiltered. It ties the wearer to a real plant, something grown in a garden, while everything else is distorted. It also makes the wearer aware of their own breath, of the small space between face and cloth.
The six smells Clark chose all belong to the kitchen and the garden: chamomile, rosemary, lemon balm, mint, anise, lavender. Nothing rare, nothing costly. But held close to the nose in the dark, a familiar smell grows many times louder.
More than fifty years later the masks are in museums, and in 2014 they appeared in the Lygia Clark retrospective at MoMA in New York. Behind glass they cannot be worn. Visitors can only look. That paradox may be the clearest reminder of what Clark wanted: her work is not in the fabric but in the head that was once inside it.
Olfactory Art