Essays · Olfactory Art
Maki Ueda. Olfactory Labyrinth Ver. 4.
Một cây anh đào có thể hiện ra chỉ bằng mùi.
A cherry tree can appear through smell alone.
Maki Ueda (official artist site) · Maki Ueda (official artist site)
Tìm chỗ ngồi đẹp nhất bằng mũi
Từ ngày 4 tháng 6 đến ngày 21 tháng 10 năm 2018, Japan House São Paulo ở Brazil trưng bày Olfactory Labyrinth Ver. 4 của Maki Ueda. Đây là lần đầu phiên bản này ra mắt. Giám tuyển là Felipe Riebenboom, và dự án được Takasago, một công ty hương liệu Nhật Bản, hỗ trợ.
Tác phẩm lấy hình ảnh ohanami, tục ngắm hoa anh đào của người Nhật. Mỗi mùa xuân, người ta trải chiếu dưới gốc anh đào, ăn uống, trò chuyện dưới tán hoa. Chỗ ngồi đẹp nhất thường được giành từ sớm.
Người vào mê cung nhận một nhiệm vụ: dùng khứu giác để tìm chỗ ngồi đẹp nhất cho buổi ohanami. Những cây anh đào trong phòng là vô hình. Người đi chỉ biết mình đang lại gần một cây khi mùi đậm lên.
Đây là phiên bản thứ tư của loạt mê cung mùi mà Ueda bắt đầu từ năm 2013. Những phiên bản trước, như Ver. 2 ở Villa Rot, dựng mê cung bằng tường. Ver. 4 bỏ tường đi.
81 lọ, một lưới, một khoảng cách
Mê cung ở São Paulo là một lưới 9 nhân 9, gồm 81 lọ treo từ trần nhà. Mỗi lọ chứa một loại dầu thơm. Các lọ được treo bằng bấc nến. Sợi bấc dần dần hút mùi từ trong lọ lên và toả nó ra không khí.
Khoảng cách giữa các hàng là 70 xen ti mét, vừa đủ cho một người đi qua. Theo mô tả của nghệ sĩ, mùi từ mỗi lọ chỉ nhận ra được trong khoảng 35 xen ti mét. Nghĩa là người đi giữa hai hàng lọ chỉ ngửi thấy những lọ ngay cạnh mình. Muốn biết lọ tiếp theo có mùi gì, phải bước tới.
Dung dịch trong lọ gồm 80% ethanol để mùi bay lên và 20% propylene glycol để giữ mùi lại. Nồng độ mùi được chia theo từng bậc: 10%, 0,33%, 0,01%, và gần bằng không. Ueda dựa vào định luật Weber Fechner, một nguyên lý của tâm vật lý học nói rằng cảm nhận của ta về cường độ tăng theo tỉ lệ, không theo cộng dồn. Vì vậy các bậc nồng độ cách nhau theo bội số chứ không đều nhau, để mũi thật sự phân biệt được từng bước.
Đó là một chi tiết kỹ thuật, nhưng nó quyết định tác phẩm. Nếu các bậc quá gần nhau, người đi sẽ lạc. Nếu quá xa, trò chơi mất đi sự tinh tế. Ueda tính toán để cái mũi bình thường của một người đi đường làm được việc của một người đo đạc.
Mùi của hoa về đêm
Mùi anh đào trong mê cung do chính Ueda làm. Bà mô tả nó là một mùi dịu, có chất phấn, như mùi hoa anh đào toả ra trong im lặng của ban đêm. Hoa anh đào ngoài đời có mùi rất nhẹ, nhiều người đứng dưới cây cả buổi mà không để ý. Ueda chọn đúng cái nhẹ ấy làm chất liệu.
Chọn ban đêm cũng là một lựa chọn có ý nghĩa. Ban ngày, ohanami là chuyện của mắt: màu hồng, ánh nắng, đám đông. Ban đêm, khi mắt kém đi, những giác quan khác lên tiếng. Mê cung của Ueda đưa người xem vào một mùa xuân về đêm, giữa ban ngày.
Ở São Paulo, thành phố có cộng đồng gốc Nhật lớn, ohanami không phải một khái niệm xa lạ. Nhưng tác phẩm không cần người xem biết tục ấy. Ai cũng hiểu việc đi tìm một chỗ ngồi tốt dưới một cái cây. Mũi dẫn đường, cơ thể làm phần còn lại.
Điều đáng nhớ ở Ver. 4 là cách nó biến một mùa thành một bản đồ. Không có cánh hoa rơi, không có ảnh. Chỉ có 81 lọ, những sợi bấc, và một mùi phấn nhạt. Nhưng người rời phòng vẫn mang theo cảm giác đã ngồi dưới một cây anh đào.
Finding the best spot by nose
From 4 June to 21 October 2018, Japan House São Paulo in Brazil showed Maki Ueda's Olfactory Labyrinth Ver. 4, its premiere. It was curated by Felipe Riebenboom and supported by Takasago, a Japanese flavour and scent company.
The work draws on ohanami, the Japanese custom of cherry blossom viewing. Each spring people spread mats beneath the trees, eat, talk under the blossoms. The best spot is usually claimed early.
Visitors receive one task: find the best spot for ohanami with the sense of smell. The cherry trees in the room are invisible. Walkers only know they are nearing a tree when the smell grows stronger.
It is the fourth version of the smell mazes Ueda began in 2013. Earlier versions, like Ver. 2 at Villa Rot, built the maze with walls. Ver. 4 removes them.
81 bottles, one grid, one distance
The São Paulo maze is a nine by nine grid of 81 bottles hanging from the ceiling. Each holds a fragrant oil. They hang on candle wick, which slowly draws the scent up from the bottle and releases it into the air.
The rows are 70 centimetres apart, just enough for one person. According to the artist, each bottle can be smelled within about 35 centimetres. A walker between two rows smells only the bottles beside them. To learn what the next one holds, they must step forward.
The solution is 80% ethanol to lift the scent and 20% propylene glycol to hold it. Concentrations fall in steps: 10%, 0.33%, 0.01%, and near zero. Ueda drew on the Weber Fechner law, the psychophysical principle that we perceive intensity in ratios rather than sums. So the steps are multiples, not equal intervals, so the nose can truly tell each one apart. Too close and walkers get lost; too far and the game loses its subtlety.
The smell of blossoms at night
Ueda made the cherry blossom scent herself. She describes it as soft and powdery, like blossoms giving off scent in the silence of night. Real cherry blossoms smell very faintly; many people sit beneath them all afternoon without noticing. Ueda takes that faintness as her material.
Night is a meaningful choice. By day, ohanami belongs to the eyes: pink, sunlight, crowds. At night, as sight weakens, other senses speak. Ueda's maze takes visitors into a spring night in the middle of the day.
In São Paulo, a city with a large Japanese Brazilian community, ohanami is not a foreign idea. But the work does not require knowing the custom. Everyone understands looking for a good place to sit under a tree.
What stays with Ver. 4 is how it turns a season into a map. No falling petals, no images. Only 81 bottles, wicks, and a faint powdery smell. Yet people leave feeling they have sat beneath a cherry tree.
Olfactory Art