Essays · Olfactory Art
Maki Ueda. Olfactory Labyrinth Ver. 2.
Chọn một mùi, rồi đi theo nó.
Choose one scent, then follow it.
Maki Ueda (official artist site) · Maki Ueda (official artist site)
Một mê cung ở Villa Rot
Ngày 24 tháng 3 năm 2015, Olfactory Labyrinth Ver. 2 của Maki Ueda ra mắt tại Museum Villa Rot ở Đức. Tác phẩm nằm trong triển lãm There is something in the air, do Caro Verbeek giám tuyển. Tên triển lãm đã nói trước điều người xem sẽ gặp: một thứ gì đó ở trong không khí, không nhìn thấy, nhưng có thật.
Tác phẩm là một mê cung. Vách tường của nó được tẩm những hợp chất thơm mang tính gỗ. Có bốn mùi: tuyết tùng, nhũ hương, hoắc hương và labdanum. Tuyết tùng là gỗ. Nhũ hương là nhựa của một loài cây vùng khô. Hoắc hương là lá. Labdanum là nhựa của một loài cây bụi vùng Địa Trung Hải. Bốn nguồn gốc khác nhau, nhưng đều mang cảm giác ấm, khô, sâu.
Luật chơi rất gọn. Ở lối vào, người đi chọn một mùi. Từ đó, họ phải lần theo đúng mùi ấy qua các lối rẽ. Nếu theo đúng, họ tìm được lối ra.
Phiên bản này được Jean Bouis Perfumery tài trợ. Đây là một nhà làm hương liệu, và sự có mặt của họ cho thấy một điều: để một mê cung mùi vận hành được, mùi phải đủ bền để bám trên tường suốt thời gian triển lãm, và đủ khác nhau để mũi người thường phân biệt được.
Khi mắt mất tác dụng
Một mê cung thường là trò chơi của mắt. Ta nhìn ngã rẽ, nhớ bức tường, đoán hướng. Ueda lấy đi phần lớn những dấu hiệu ấy. Các vách không cho biết đâu là đường đúng. Thứ duy nhất khác nhau giữa các lối đi là mùi.
Điều Ueda quan tâm là cảm giác mất phương hướng và sự chuyển động. Mùi được nhận khác đi khi ta di chuyển. Đứng yên, ta quen mùi rất nhanh và thôi để ý nó. Đi tới, mùi mạnh lên hoặc yếu đi, và chính sự thay đổi ấy cho ta biết mình đang đi đúng hay sai.
Vì thế, người đi trong mê cung phải chậm lại. Họ dừng ở mỗi ngã rẽ, cúi gần tường, hít vào. Cơ thể làm những động tác của một con vật đang lần theo dấu. Đó là một tư thế mà đời sống thành phố hiếm khi đòi hỏi ở ta.
Mê cung cũng buộc người ta phải nhớ. Mùi ngửi ở lối vào phải được giữ lại trong đầu, rồi so với mùi ở mỗi khúc quanh. Khứu giác và trí nhớ làm việc cùng nhau, từng bước một.
Một loạt tác phẩm, nhiều phiên bản
Maki Ueda là nghệ sĩ người Nhật làm việc nhiều năm tại Hà Lan. Mùi là chất liệu chính của bà. Loạt Olfactory Labyrinth bắt đầu từ năm 2013, và mỗi phiên bản thử một cách khác để người ta định hướng bằng mũi.
Ver. 2 không dừng ở Villa Rot. Từ ngày 14 tháng 2 năm 2019 đến ngày 14 tháng 2 năm 2020, tác phẩm được trưng bày tại Musée de la Main ở Lausanne, Thuỵ Sĩ, trong triển lãm QUEL FLAIR!, với sự hỗ trợ của Firmenich ở Geneva. Một năm tròn, người xem ở Lausanne lần lượt đi qua cùng bốn mùi gỗ ấy.
Những phiên bản sau của loạt tác phẩm thay đổi cả hình thức lẫn ẩn dụ. Ver. 4 ở São Paulo không còn tường, mà là những lọ mùi treo từ trần, dẫn người đi tìm những cây anh đào vô hình. Nhưng Ver. 2 giữ một vẻ gần như cổ điển: một mê cung thật, những bức tường thật, và một lựa chọn đầu tiên quyết định mọi thứ sau đó.
Điều đáng nhớ ở tác phẩm là sự đơn giản của câu hỏi. Ta có thể tin mũi mình tới đâu? Hầu hết chúng ta chưa bao giờ thử. Ueda dựng một không gian để thử, và để người đi tự nhận ra rằng mũi của họ biết đường nhiều hơn họ nghĩ.
A maze at Villa Rot
On 24 March 2015, Maki Ueda's Olfactory Labyrinth Ver. 2 opened at Museum Villa Rot in Germany, as part of the exhibition There is something in the air, curated by Caro Verbeek. The title already announced what visitors would meet: something in the air, invisible, but real.
The work is a maze. Its walls are infused with woody aromatic compounds. There are four: cedarwood, olibanum, patchouli and labdanum. Cedarwood is a wood. Olibanum is the resin of a dry country tree. Patchouli is a leaf. Labdanum is the resin of a Mediterranean shrub. Four different origins, all warm, dry and deep.
The rule is brief. At the entrance, the walker chooses one smell. From there, they must follow that smell through every turn. Follow it correctly and they find the exit.
This version was sponsored by Jean Bouis Perfumery. For a maze of smells to work, the scents must be durable enough to stay on the walls through the exhibition, and distinct enough for ordinary noses to tell apart.
When the eyes stop working
A maze is usually a game for the eyes. We look at turns, remember walls, guess directions. Ueda removes most of those clues. The walls do not say which way is right. The only difference between paths is smell.
Ueda is interested in losing one's bearings, and in movement. Smell is received differently when we move. Standing still, we get used to a smell quickly and stop noticing it. Walking, the smell grows or fades, and that change tells us whether we are on track.
So walkers slow down. They pause at each turn, lean toward the wall, breathe in. The body makes the movements of an animal following a trail, a posture city life rarely asks of us. The maze also makes people remember: the smell caught at the entrance must be held and compared at every corner.
One series, many versions
Maki Ueda is a Japanese artist who has worked for many years in the Netherlands, with smell as her main material. The Olfactory Labyrinth series began in 2013, each version testing another way of navigating by nose.
Ver. 2 did not stay at Villa Rot. From 14 February 2019 to 14 February 2020 it was shown at the Musée de la Main in Lausanne, Switzerland, in the exhibition QUEL FLAIR!, supported by Firmenich in Geneva. For a full year, visitors in Lausanne walked through the same four woods.
Later versions changed both form and metaphor. Ver. 4 in São Paulo had no walls, only bottles hanging from the ceiling, leading walkers to invisible cherry trees. Ver. 2 keeps an almost classical shape: a real maze, real walls, and one first choice that decides everything after.
What stays is the simplicity of the question. How far can we trust our nose? Most of us have never tried. Ueda builds a space to try, and lets walkers discover that their nose knows the way better than they thought.
Olfactory Art