Essays · Modern Art
Marc Chagall. Paris through the Window.
Một khung cửa, hai nơi chốn.
One window, two places.
Solomon R. Guggenheim Museum · Solomon R. Guggenheim Museum
Một căn phòng nhìn ra thành phố
Paris through the Window là một bức sơn dầu gần vuông, cao khoảng một mét ba mươi sáu, rộng gần một mét bốn mươi hai. Marc Chagall vẽ nó ở Paris năm 1913. Hôm nay bức tranh thuộc Bộ sưu tập sáng lập Solomon R. Guggenheim, tại bảo tàng Guggenheim ở New York.
Ở tiền cảnh, hai nhân vật quay mặt vào nhau. Bên phải là một cái đầu người màu xanh lam với hai khuôn mặt, mỗi mặt nhìn một hướng. Bên trái là một con mèo có mặt người, ngồi trên bậu cửa. Cạnh con mèo là một khung cửa sổ tám ô, màu khung chuyển dần từ đỏ ở chân lên vàng, xanh lá rồi xanh lam.
Qua khung cửa là Paris. Những toà nhà chỉ được vẽ bằng nét mảnh màu mận, vài chấm sơn cho cửa sổ và mái. Tháp Eiffel chạy dọc mép phải, vươn cao đến mức đỉnh tháp ra khỏi mặt toan. Một vệt sáng màu ngà cắt chéo qua tranh, từ góc dưới bên phải lên góc trên bên trái, như ánh đèn rọi qua mọi thứ nó chạm vào.
Những thứ không chịu đứng yên
Nhìn lâu, bức tranh bắt đầu lạ dần. Gần chân tháp, hai người nhỏ, một ông mặc vest cầm gậy và một bà mặc váy, đứng nằm ngang như thể trọng lực bị xoay đi. Gần đỉnh tháp, một người lơ lửng giữa trời, hai tay giữ chiếc dù hình tam giác. Phía sau người ấy là một dải sáng chuyển từ xanh sang trắng rồi đỏ.
Ở những ô kính phía dưới, một đoàn tàu chạy lộn ngược. Khói từ ống khói phun xuống đất. Người đàn ông hai mặt ngậm một bông hoa tím nhỏ, bàn tay xanh đặt trước ngực, trong lòng bàn tay là một trái tim màu đất vàng.
Sơn được pha loãng và phết mỏng. Qua lớp màu vẫn thấy những nét chì than Chagall phác trước khi vẽ. Trên lưng ghế, tên ông và con số 1913 được viết lẫn vào như một phần của đồ vật.
Người nhảy dù có thể gắn với một chuyện có thật. Theo Guggenheim, cú nhảy dù thành công đầu tiên diễn ra năm 1912, chỉ một năm trước bức tranh. Paris khi ấy là thành phố của những thứ mới: tháp sắt, tàu hoả, dù, máy bay. Chagall đặt tất cả vào một buổi chiều nhìn qua cửa sổ.
Từ Vitebsk đến Paris
Chagall sinh năm 1887 ở Vitebsk, một thị trấn thuộc Đế quốc Nga, trong một cộng đồng Do Thái. Năm 1910 ông đến Paris để làm hoạ sĩ, và tranh ông đổi rất nhanh. Những mặt phẳng màu trong, chồng lên nhau trên bầu trời Paris, cho thấy ông học từ Robert Delaunay, người cũng vẽ tháp Eiffel nhiều lần. Với cả hai, ngọn tháp là hình ảnh của Paris, và có lẽ của chính sự hiện đại.
Nhưng Chagall không bỏ quê nhà lại phía sau. Bức tranh này là phiên bản phóng to của khung cửa sổ trong một bức tự hoạ ông vẽ một năm trước, nơi ông đặt nơi mình sinh ra cạnh Paris. Người đàn ông hai mặt thường được đọc là chính ông: một mặt nhìn về phía tây, về nước Pháp; một mặt nhìn về phía đông, về nước Nga.
Chagall thì không thích những cách đọc thẳng như vậy. Ông muốn tranh mình được đón nhận như thơ, không phải như câu đố cần giải. Tên bức tranh do bạn ông, nhà thơ Blaise Cendrars, đặt. Cendrars và Guillaume Apollinaire là những người bạn làm thơ của ông trong những năm ở Paris, và thơ của họ cũng gợi nhiều hơn là kể.
Cửa sổ như một ngưỡng
Chagall hay đặt nhân vật ở giữa hai thế giới: trong và ngoài, quá khứ và hiện tại, mơ và thật. Paris through the Window làm điều đó bằng một vật rất bình thường. Một khung cửa.
Cửa sổ trong tranh không hề trong suốt. Nó có màu, có khung, có ô chia. Nó không chỉ cho ta nhìn ra ngoài, nó còn nhắc rằng ta đang ở bên trong. Người ngồi sau khung cửa là người ở giữa: đã đến, nhưng chưa hẳn thuộc về.
Năm 2024, Guggenheim đặt bức tranh vào một triển lãm lớn về Orphism ở Paris, gần tháp Eiffel đỏ của Delaunay. Hơn một thế kỷ sau, hai hoạ sĩ vẫn nhìn cùng một ngọn tháp, mỗi người từ một khung cửa của mình.
A room looking onto the city
Paris through the Window is a nearly square oil painting, about 136 centimetres high and almost 142 wide. Marc Chagall painted it in Paris in 1913. Today it belongs to the Solomon R. Guggenheim Founding Collection at the Guggenheim Museum in New York.
In the foreground two figures face each other. On the right is a blue human head with two faces, each looking a different way. On the left is a cat with a human face, sitting on the ledge. Beside the cat is a window of eight panes, its frame shifting from red at the bottom to yellow, green, then blue.
Through the window lies Paris. The buildings are drawn in thin plum lines, with a few dabs for windows and roofs. The Eiffel Tower runs up the right edge, so tall that its top leaves the canvas. A pale ivory band cuts diagonally across the picture, like a spotlight falling on whatever it touches.
Things that will not stay still
Look longer and the painting turns strange. Near the base of the tower two small figures, a man in a suit with a cane and a woman in a dress, stand sideways as if gravity had been rotated. Near the top, a figure floats in the sky holding a triangular parachute. Behind it runs a beam that moves from blue to white to red.
In the lower panes a train runs upside down. Its smoke puffs toward the ground. The two-faced man holds a small purple flower in his mouth; a blue hand rests at his chest with an ochre heart in its palm.
The paint is thinned and laid on lightly. Charcoal underdrawing still shows through. On the back of the chair, his name and the year 1913 are written as if they were part of the furniture.
The parachutist may point to something real. According to the Guggenheim, the first successful parachute jump took place in 1912, a year before the painting. Paris then was a city of new things: an iron tower, trains, parachutes, aeroplanes. Chagall set them all inside one view from a window.
From Vitebsk to Paris
Chagall was born in 1887 in Vitebsk, a town in the Russian Empire, into a Jewish community. In 1910 he moved to Paris to become a painter, and his work changed quickly. The translucent planes of colour overlapping in the Paris sky show what he learned from Robert Delaunay, who painted the Eiffel Tower again and again. For both men the tower stood for Paris, and perhaps for modernity itself.
Yet Chagall did not leave home behind. This canvas enlarges the window view in a self-portrait he painted a year earlier, in which he set his birthplace against Paris. The two-faced man is often read as the artist himself: one face turned west to France, the other east to Russia.
Chagall disliked such literal readings. He wanted his pictures taken as poems, not puzzles. The title was given by his friend the poet Blaise Cendrars. Cendrars and Guillaume Apollinaire were his poet friends in those Paris years, and their poems, too, suggested more than they told.
The window as a threshold
Chagall often placed his figures between two worlds: inside and outside, past and present, dream and waking. Paris through the Window does it with a very ordinary object. A window.
The window here is not transparent. It has colour, a frame, divisions. It lets us look out, and it reminds us that we are inside. Whoever sits behind it is someone in between: arrived, but not quite belonging.
In 2024 the Guggenheim placed the painting in a large exhibition on Orphism in Paris, near Delaunay's red Eiffel Tower. More than a century later, the two painters still look at the same tower, each from a window of his own.
Modern Art