Essays · Olfactory Art

Martynka Wawrzyniak. Smell Me.

Một chân dung không cần khuôn mặt.

A portrait that needs no face.

Martynka Wawrzyniak, Smell Me: buồng mùi và các lọ thủy tinh hình giọt nước trên giá thủy tinh tại Envoy Enterprises

Installation view at Envoy Enterprises · Martynka Wawrzyniak (official site)


Một chân dung để bước vào

Năm 2012, Martynka Wawrzyniak mở triển lãm cá nhân Smell Me tại Envoy Enterprises, một gallery ở New York. Không có bức tranh nào của nghệ sĩ trên tường. Không có ảnh chân dung. Thứ chính trong phòng là một buồng mùi.

Người xem bước vào buồng một mình. Trong đó, không khí mang mùi của Wawrzyniak: mùi mồ hôi, mùi nước mắt, mùi tóc của chị, được dựng lại và khuếch tán ra. Không có gì để nhìn. Chỉ có một người không có mặt, hiện ra qua mũi.

Bên ngoài buồng là phần còn lại của tác phẩm. Mười lọ thủy tinh hình giọt nước đứng trên những giá thủy tinh thổi, mỗi lọ chứa một tinh chất hữu cơ gốc chiết từ cơ thể nghệ sĩ. Ba cây nến đặt trong cốc thí nghiệm 250 ml. Theo trang của nghệ sĩ, sáp nến là lớp paraffin được cạo ra từ cơ thể chị.

Mọi vật trong phòng đều mượn hình thức phòng thí nghiệm. Lọ, cốc, giá. Chân dung ở đây không được vẽ. Nó được đo, được chiết, được đóng lọ.

Một năm chiết mùi

Smell Me mất một năm để làm. Wawrzyniak làm việc với một nhóm sinh viên hóa học của Hunter College, New York, dưới sự hướng dẫn của giáo sư Donna McGregor. Chị trải qua nhiều buổi làm việc kéo dài để lấy mồ hôi, nước mắt và tóc, rồi cùng nhóm thử nhiều cách chiết để giữ lại phần mùi đậm nhất của từng thứ.

Đó là phần tài liệu, phần sinh học. Phần thứ hai là phần dựng lại. Nhà điều hương Yann Vasnier của hãng Givaudan tổng hợp lại những mùi ấy để có thể khuếch tán trong buồng. Dawn Goldworm, giám đốc mùi của 12.29, cũng tham gia dự án.

Nghĩa là mùi người xem ngửi trong buồng không phải là mồ hôi thật bay ra từ một cái lọ. Nó là một bản dựng, làm từ phân tích những gì cơ thể nghệ sĩ tiết ra. Giống như một bức chân dung vẽ không phải là khuôn mặt, nhưng được vẽ từ khuôn mặt.

Wawrzyniak gọi những lọ tinh chất là những màn trình diễn đóng chai của các chức năng sinh học. Khóc là một màn trình diễn. Đổ mồ hôi cũng vậy. Tác phẩm giữ lại cái mà màn trình diễn để lại.

Vì sao một chân dung bằng mùi

Lịch sử chân dung là lịch sử của mắt. Khuôn mặt, dáng đứng, trang phục. Người được vẽ chọn cách mình được nhìn. Họa sĩ chọn ánh sáng. Người xem đứng cách một khoảng an toàn.

Smell Me xóa khoảng cách ấy. Để ngửi một người, ta phải đến rất gần. Trong đời thường, chỉ người thân mới được gần như vậy. Wawrzyniak mời người lạ vào đúng khoảng gần đó.

Chị cũng chọn đúng những mùi mà văn hóa hiện đại muốn giấu. Mồ hôi bị khử. Nước mắt bị lau. Tóc được gội bằng dầu có mùi khác. Cả một ngành công nghiệp tồn tại để thay mùi cơ thể bằng một mùi được chấp nhận. Smell Me trả lại cái bị thay thế.

Và vì mùi không có hình, chân dung này không thể bị đánh giá theo cách ta đánh giá một khuôn mặt. Không đẹp, không xấu, không trẻ, không già. Chỉ là một người, đúng như cơ thể người ấy.

Điều còn lại sau tác phẩm

Những tinh chất trong Smell Me không dừng lại ở triển lãm. Hai năm sau, Wawrzyniak lấy tinh chất mồ hôi từ dự án này và đưa nó vào một trang tạp chí thời trang, dưới dạng một quảng cáo nước hoa không có thật. Tác phẩm ấy là Eau de M, và nó hỏi một câu khác hẳn.

Smell Me thì vẫn đứng ở câu hỏi đầu tiên: ta biết một người bằng gì? Bằng khuôn mặt họ chọn cho ta thấy, hay bằng thứ họ không kiểm soát được, thứ tự tiết ra khi họ khóc, khi họ nóng, khi họ ngủ?

Tác phẩm không trả lời. Buồng mùi chỉ để một người vào, đứng đó một lúc, rồi ra. Người ra khỏi buồng không biết Wawrzyniak trông thế nào. Nhưng nếu gặp lại mùi ấy ở đâu đó, có thể họ sẽ nhận ra.


A portrait to step into

In 2012 Martynka Wawrzyniak opened Smell Me, a solo show at Envoy Enterprises in New York. There was no painting of the artist on the wall. No photographic portrait. The main thing in the room was a scent chamber.

Visitors entered it alone. Inside, the air carried Wawrzyniak's smell: her sweat, her tears, her hair, rebuilt and diffused. There was nothing to look at. Only someone absent, appearing through the nose.

Outside the chamber stood the rest of the work. Ten teardrop shaped vials on stands of blown glass, each holding an original organic essence taken from the artist's body. Three candles set in 250 ml beakers. According to the artist's site, their wax was paraffin scraped from her body.

Everything borrowed the look of a laboratory. Vials, beakers, stands. The portrait was not painted. It was measured, extracted, bottled.

A year of extraction

Smell Me took a year to make. Wawrzyniak worked with chemistry students at Hunter College in New York, supervised by Professor Donna McGregor. She went through long sessions to collect sweat, tears and hair, then tested extraction methods with the team to hold on to the most concentrated smell of each.

That was the documentary, biological part. The second part was reconstruction. Perfumer Yann Vasnier of Givaudan synthesised the smells so they could be diffused in the chamber. Dawn Goldworm, scent director of 12.29, also worked on the project.

So the smell in the chamber was not real sweat rising from a jar. It was a reconstruction built from analysis of what the artist's body produced. Much as a painted portrait is not a face, yet is painted from one.

Wawrzyniak describes the vials as bottled performances of biological functions. Crying is a performance. So is sweating. The work keeps what the performance leaves behind.

Why a portrait in smell

The history of the portrait is a history of the eye. Face, posture, clothing. The sitter chooses how to be seen. The painter chooses the light. The viewer stands at a safe distance.

Smell Me removes that distance. To smell a person you have to come very close. In ordinary life, only intimates get that close. Wawrzyniak invites strangers into exactly that space.

She also chose the very smells modern culture wants hidden. Sweat is deodorised. Tears are wiped. Hair is washed with something that smells of something else. A whole industry exists to replace the body's smell with an acceptable one. Smell Me gives back what was replaced.

And because smell has no image, this portrait cannot be judged the way a face is judged. Not beautiful, not plain, not young, not old. Only a person, as that person's body is.

What remains

The essences did not stay in the gallery. Two years later Wawrzyniak took the sweat essence from this project and placed it in the pages of a fashion magazine, as an advertisement for a perfume that did not exist. That work is Eau de M, and it asks a very different question.

Smell Me stays with the first question: how do we know a person? By the face they choose to show us, or by what they cannot control, what their body releases when they cry, when they are hot, when they sleep?

The work does not answer. The chamber lets one person in, lets them stand a while, then lets them out. They leave not knowing what Wawrzyniak looks like. But if they meet that smell again somewhere, they might recognise her.