Essays · Photography
Masahisa Fukase. Family.
Mỗi lần chụp chung, album lại vắng thêm một người.
Each group portrait, the album loses someone.
© Masahisa Fukase Archives; courtesy Michael Hoppen Gallery, London · Aperture
Một studio ảnh ở thị trấn nhỏ
Gia đình Fukase có một tiệm chụp ảnh ở Bifuka, thị trấn nhỏ ở phía bắc Hokkaido. Đó là loại studio mà thị trấn nào ở Nhật thời ấy cũng có: nơi người ta đến chụp ảnh cưới, ảnh tốt nghiệp, ảnh chân dung cho những dịp quan trọng. Masahisa Fukase lớn lên trong studio ấy, giữa mùi hóa chất phòng tối và những tấm phông nền.
Ông không nối nghiệp. Ông lên Tokyo, học nhiếp ảnh, và trở thành một trong những nhiếp ảnh gia táo bạo nhất của thế hệ mình. Nhưng từ năm 1971, ông bắt đầu quay về studio của gia đình vào những dịp cả nhà tụ họp, và chụp tất cả mọi người.
Ông chụp bằng đúng cách mà studio vẫn chụp khách: mọi người đứng thành hàng trước phông nền, nhìn thẳng vào ống kính, mặc đồ chỉnh tề. Một tấm ảnh kỷ niệm. Rồi năm sau lại chụp một tấm nữa. Loạt ảnh kéo dài đến năm 1989 và được gọi là Family, tiếng Nhật là Kazoku.
Người lạ trong ảnh gia đình
Nhìn qua, những tấm ảnh trông rất bình thường. Cha là Sukezo, mẹ là Mitsue, anh chị em, họ hàng. Nhưng nhìn kỹ, sẽ thấy có điều lạ.
Trong nhiều tấm chụp thập niên 1970, giữa hàng người thân còn có những phụ nữ khỏa thân hoặc bán khỏa thân. Họ không phải người trong gia đình. Họ hoàn toàn không liên quan. Fukase đưa họ vào khung như một trò đùa, một cú lệch có chủ ý.
Sự xuất hiện của họ làm vỡ khuôn phép của thể loại. Một tấm ảnh gia đình vốn là thứ nghiêm túc, để treo trong phòng khách, để gửi cho họ hàng. Khi có một người lạ khỏa thân đứng giữa, người xem buộc phải hỏi: ảnh gia đình là gì, ai được quyền có mặt trong đó, và tấm ảnh kỷ niệm thật ra đang kỷ niệm điều gì.
Cũng trong những năm ấy, Fukase đang làm Karasu, loạt ảnh quạ đen trong tuyết Hokkaido. Hai loạt ảnh cùng quê, cùng thời, nhưng một bên là trò chơi trong studio sáng đèn, một bên là bóng tối ngoài trời.
Tấm ảnh trong đám tang
Năm 1987, người cha, Sukezo, mất vì viêm phổi. Trong những ngày tang lễ, Fukase lại tập hợp cả nhà, có người vẫn mặc đồ tang, và chụp một tấm ảnh chung như mọi lần.
Chỉ khác một điều. Ở chỗ lẽ ra người cha đứng, Fukase đặt một tấm ảnh chân dung của ông chụp năm 1974. Người đã mất có mặt trong ảnh đám tang của chính mình, dưới dạng một tấm ảnh.
Đây là khoảnh khắc mà cả loạt ảnh bỗng lộ rõ bản chất. Từ đầu, những tấm ảnh kỷ niệm ấy đã là một kiểu memento mori, một lời nhắc về cái chết. Mỗi năm chụp một lần nghĩa là mỗi năm đếm lại. Người trong gia đình già đi, rời đi, mất đi. Album ghi lại tất cả, không cần một lời bình.
Khi studio đóng cửa
Đến năm 1989, gia đình tản mát. Anh em trai của ông ly hôn. Người em gái chuyển đi nơi khác. Người mẹ vào viện dưỡng lão. Studio ảnh của nhà Fukase, đã mở cửa khoảng tám mươi năm, đóng lại. Không còn ai để đứng trước phông nền, và cũng không còn phông nền nữa.
Loạt ảnh kết thúc ở đó. Năm 1991, hai cuốn sách được in: Family, và một cuốn riêng về người cha, Memories of Father.
Nhìn lại, Family là một tác phẩm về chính nhiếp ảnh. Một studio ở thị trấn nhỏ đã chụp ảnh cho bao nhiêu gia đình khác trong tám mươi năm, và rồi ghi lại sự tan rã của chính gia đình chủ tiệm. Thể loại ảnh kỷ niệm, vốn để giữ lại, cuối cùng lại ghi rất rõ sự mất đi.
Không lâu sau đó, một tai nạn năm 1992 khiến Fukase không bao giờ làm việc được nữa. Family vì thế gần như là lời từ biệt của ông với nghề, và với ngôi nhà nơi ông học nhìn qua ống kính.
A photo studio in a small town
The Fukase family ran a photography studio in Bifuka, a small town in northern Hokkaido. It was the kind of studio every Japanese town had then: where people came for wedding pictures, graduation pictures, portraits for important occasions. Masahisa Fukase grew up inside it, among darkroom chemicals and painted backdrops.
He did not take over the business. He went to Tokyo, studied photography, and became one of the most daring photographers of his generation. But from 1971 he began returning to the family studio whenever the family gathered, and photographing everyone.
He photographed them exactly the way the studio photographed its customers: lined up before a backdrop, facing the lens, properly dressed. A commemorative portrait. Then the next year, another. The series ran until 1989 and is called Family, in Japanese Kazoku.
Strangers in the family picture
At a glance the pictures look entirely ordinary. The father, Sukezo; the mother, Mitsue; siblings, relatives. Look closer and something is off.
In many of the pictures from the 1970s, among the relatives stand nude or seminude women. They are not family. They have nothing to do with the family at all. Fukase put them in the frame as a joke, a deliberate misalignment.
Their presence breaks the rules of the genre. A family portrait is a serious thing, to hang in the living room, to send to relatives. With a naked stranger in the middle, the viewer has to ask: what is a family picture, who is allowed in it, and what exactly is this commemorative photograph commemorating?
In the same years Fukase was making Karasu, his ravens in the snow of Hokkaido. Two series from the same home ground and the same period: one a game played in a lit studio, the other darkness outdoors.
The funeral photograph
In 1987 the father, Sukezo, died of pneumonia. During the funeral, Fukase gathered the family once more, some still in mourning clothes, and took a group portrait as always.
With one difference. Where the father would have stood, Fukase placed a portrait of him taken in 1974. The dead man appears in his own funeral picture, as a photograph.
This is the moment when the whole series shows what it was. From the start these commemorative portraits had been a kind of memento mori, a reminder of death. To photograph once a year is to count once a year. The family ages, leaves, dies. The album records it all without a word of commentary.
When the studio closed
By 1989 the family had scattered. His brother divorced. The sister moved away. The mother went into a care home. The family studio, open for some eighty years, closed. There was no one left to stand before the backdrop, and no backdrop either.
The series ends there. In 1991 two books were published: Family, and a separate volume about his father, Memories of Father.
Looking back, Family is a work about photography itself. A small town studio that had photographed so many other families over eighty years ends by recording the dissolution of its own. The commemorative portrait, made to preserve, ends up recording loss with great clarity.
Not long after, an accident in 1992 left Fukase unable ever to work again. Family is thus almost his farewell to the craft, and to the house where he first learned to look through a lens.
Photography