Essays · Modern Art
Michelangelo Pistoletto. Venus of the Rags.
Bức tượng không nhìn ta. Nó nhìn đống vải.
The statue does not look at us. It looks at the cloth.
Tate · Tate
Một nữ thần và một đống giẻ
Một bức tượng thần Vệ Nữ lớn hơn người thật, dáng cổ điển, đứng quay lưng lại phía người xem. Trước mặt tượng là một đống quần áo cũ chất cao, đủ màu, nhàu nhĩ. Mặt và thân tượng áp nhẹ vào đống vải, nên phía trước của nữ thần bị che khuất. Người xem chỉ thấy lưng, vai và mái tóc đá.
Đó là Venus of the Rags, tên gốc tiếng Ý là Venere degli stracci, của Michelangelo Pistoletto. Phiên bản trong bộ sưu tập Tate ở London được làm năm 1974, dựa trên ý tưởng Pistoletto đưa ra lần đầu năm 1967. Tate mua tác phẩm năm 2006.
Hai vật trong tác phẩm đối nhau ở gần như mọi điểm. Cứng và mềm. Có hình và không hình. Một màu và nhiều màu. Cố định và xê dịch được. Quý và bị bỏ đi. Cổ và nay. Tate liệt kê những cặp đối lập ấy khi mô tả tác phẩm, và chỉ cần đứng trước nó vài phút là thấy chúng hiện ra, không cần giải thích.
Tượng mua ở tiệm cây cảnh
Chi tiết đáng nhớ nhất là nguồn gốc của bức tượng. Ở phiên bản đầu tiên năm 1967, Pistoletto không dùng một pho tượng cổ. Ông mua một tượng Vệ Nữ bằng xi măng ở một cửa hàng bán đồ trang trí sân vườn, loại tượng người ta đặt cạnh bồn hoa, rồi phủ lên đó một lớp mica cho mặt tượng lấp lánh.
Cùng năm, ông làm thêm ba phiên bản bằng thạch cao đúc từ bức tượng ấy. Năm 1970 có hai phiên bản với một tượng thạch cao lớn hơn, cao 160 cm. Năm 1972 có một bản với nữ thần phủ vàng. Riêng bản của Tate là bản duy nhất: tượng được thợ đá ở Tuscany tạc bằng một loại đá cẩm thạch Hy Lạp có lẫn mica. Năm 1980, ở San Francisco, tác phẩm còn được dựng thành một buổi trình diễn với người mẫu sống đứng thay bức tượng.
Như vậy, nữ thần ở đây không phải cổ vật. Nó là một bản sao của bản sao, một hình ảnh của cái đẹp cổ điển đã đi qua xưởng đúc hàng loạt và cửa hàng bán lẻ. Tate gọi thẳng bức tượng gốc là một món đồ kitsch.
Đống giẻ cũng có lịch sử riêng. Ở bản đầu tiên, đó là những mảnh vải Pistoletto dùng để lau mặt các bức tranh gương mà ông làm từ đầu thập niên 1960. Ở bản của Tate, giẻ được thay bằng quần áo cũ. Pistoletto từng nói rằng khi dựng lại tác phẩm, người ta có thể giữ vải cũ hoặc thay vải khác, miễn là đống vải vẫn nhiều màu và nhàu.
Arte Povera: mọi vật liệu đều dùng được
Venus of the Rags ra đời đúng năm 1967, khi ở Ý hình thành một nhóm nghệ sĩ mà giới phê bình gọi là Arte Povera, nghệ thuật nghèo. Theo Tate, phong trào này kéo dài khoảng từ 1967 đến 1972, và Pistoletto là một trong những gương mặt trung tâm.
Chữ nghèo không nói về tiền. Nó nói về vật liệu: giẻ, đất, cây, đá, những thứ không được xếp vào hàng chất liệu nghệ thuật. Pistoletto từng tuyên bố, đại ý, rằng với ông mọi hình thức, vật liệu, ý tưởng và phương tiện đều có sẵn để dùng. Quần áo cũ, rẻ, dễ uốn, nhiều màu, xuất hiện trong nhiều tác phẩm khác của ông cùng thời, như Monumentino và Orchestra di stracci năm 1968.
Cùng nhóm ấy có Jannis Kounellis, người từng đưa mười hai con ngựa sống vào phòng trưng bày. Nhìn từ đó sẽ thấy Arte Povera không chống lại quá khứ. Nó đặt quá khứ, như bức tượng Vệ Nữ, cạnh đời sống hằng ngày, như đống áo, rồi để hai thứ tự va vào nhau.
Vì sao tác phẩm vẫn đứng được
Đọc Venus of the Rags như một lời chê xã hội tiêu dùng là dễ. Đống áo là thứ ta mua rồi vứt, còn nữ thần là cái đẹp không đổi. Nhưng tác phẩm tinh hơn thế. Chính nữ thần cũng là hàng sản xuất hàng loạt. Chính cái đẹp cổ điển cũng đã được bán ở tiệm.
Điều còn lại là tư thế. Bức tượng không kiêu hãnh đứng trên bệ nhìn xuống. Nó quay lưng lại với người ngắm, và dựa vào đống vải như dựa vào một điểm tựa. Có thể đọc đó là cái đẹp đang cần đến cái bị bỏ đi. Cũng có thể đọc đó là sự chú ý: nữ thần đang nhìn kỹ những thứ chúng ta không buồn nhìn.
Tác phẩm còn thay đổi theo thời gian. Mỗi lần dựng lại, đống vải có thể khác. Pistoletto kể có lần một tượng thạch cao năm 1967 bị vỡ, và ông ghép lại mà để lộ vết nứt, như những chỗ rách trên giẻ. Tượng và vải cùng mang dấu thời gian.
Từ tháng 10 năm 2026, theo hồ sơ của Tate, bản 1974 sẽ được cho mượn tới Ashmolean Museum ở Oxford cho triển lãm From Aphrodite to Venus. Một nữ thần được làm lại từ tiệm cây cảnh sẽ đứng giữa những hình ảnh cổ của chính mình.
A goddess and a heap of rags
A statue of Venus, larger than life and classical in pose, stands with its back to the viewer. In front of it rises a tall heap of old clothes, every colour, crumpled. The statue's face and body press lightly into the heap, so the front of the goddess is hidden. We see only her back, her shoulders, her stone hair.
This is Venus of the Rags, in Italian Venere degli stracci, by Michelangelo Pistoletto. The version in Tate's collection in London was made in 1974, from an idea Pistoletto first realised in 1967. Tate acquired it in 2006.
The two things in the work oppose each other on almost every point. Hard and soft. Formed and formless. One colour and many. Fixed and movable. Precious and discarded. Old and now. Tate lists these pairs in its account of the work, and a few minutes in front of it is enough to see them appear without explanation.
A statue from a garden centre
The most memorable detail is where the statue came from. For the first version in 1967, Pistoletto did not use an antique. He bought a cement Venus from a garden centre, the kind placed beside a flower bed, and covered it with a layer of mica so the surface glittered.
That same year he made three more versions from plaster casts of it. In 1970 came two versions with a larger plaster Venus, 160 cm tall. In 1972, one with a gilded goddess. Tate's version is unique: the figure was carved by stonemasons in Tuscany from a Greek marble containing mica. In 1980, in San Francisco, the work was even staged as a performance with a live model in place of the statue.
So the goddess is not an antiquity. She is a copy of a copy, an image of classical beauty that has passed through the casting workshop and the shop floor. Tate plainly calls the original statue kitsch.
The rags have their own history. In the first version they were cloths Pistoletto had used to clean his mirror paintings of the early 1960s. In Tate's version they are replaced by second-hand clothes. Pistoletto said that when the work is reinstalled the old rags may be kept or changed, as long as the heap stays multicoloured and rumpled.
Arte Povera: every material is available
Venus of the Rags appeared in 1967, the year a group of Italian artists began to be called Arte Povera, poor art. According to Tate, the movement ran roughly from 1967 to 1972, with Pistoletto as one of its central figures.
Poor did not mean money. It meant material: rags, earth, plants, stone, things not counted as art materials. Pistoletto said in effect that every form, material, idea and means was available to him. Cheap, pliable, colourful old clothes appear in several of his works of the time, such as Monumentino and Orchestra di stracci, both 1968.
The same circle included Jannis Kounellis, who once brought twelve live horses into a gallery. Seen from there, Arte Povera did not reject the past. It set the past, like the Venus, beside everyday life, like the clothes, and let the two collide.
Why the work still stands
It is easy to read Venus of the Rags as a verdict on consumer society. The clothes are what we buy and throw out; the goddess is lasting beauty. But the work is subtler. The goddess herself is mass produced. Classical beauty itself was sold in a shop.
What remains is the posture. The statue does not stand proudly on a plinth looking down. It turns its back on the viewer and leans on the heap as on a support. One can read beauty needing the discarded. One can also read attention: the goddess looking closely at what we no longer bother to see.
The work also changes over time. Each installation may bring different cloth. Pistoletto recalled that one of the 1967 plaster figures broke, and he rejoined it with the cracks left visible, like the tears in the rags. Statue and cloth both carry time.
From October 2026, according to Tate's records, the 1974 version travels on loan to the Ashmolean Museum in Oxford for the exhibition From Aphrodite to Venus. A goddess remade from a garden centre will stand among old images of herself.
Modern Art