Essays · Olfactory Art
Bản quyền. Một mùi có thuộc về ai?
Thứ không cầm được thì có thuộc về ai?
Can what cannot be held belong to someone?
Trésor và một chai rất giống
Vụ việc bắt đầu từ hai chai nước hoa. Chai thứ nhất là Trésor của Lancôme. Chai thứ hai là Female Treasure, do Kecofa, một công ty Hà Lan, đưa ra thị trường. Lancôme cho rằng mùi của Female Treasure chép lại mùi của Trésor, và kiện theo luật bản quyền.
Chỗ khó của vụ kiện nằm ngay ở câu hỏi đầu tiên. Luật bản quyền bảo hộ tác phẩm: một bài thơ, một bức tranh, một bản nhạc. Một mùi có thể là tác phẩm không? Nó không có hình, không có chữ, không đứng yên. Nó thay đổi trên da, bay đi sau vài giờ.
Ngày 16 tháng 6 năm 2006, Hoge Raad, Toà Tối cao Hà Lan, trả lời câu hỏi ấy. Toà bác kháng nghị của Kecofa và giữ nguyên phán quyết có lợi cho Lancôme, kể cả việc Kecofa phải nộp lại lợi nhuận thu được từ chai nhái.
Mùi là tác phẩm, chất lỏng là vật mang
Lập luận của Toà Tối cao đi qua một sự phân biệt gọn gàng. Chất lỏng trong chai, với thành phần hoá học của nó, không phải tác phẩm. Nó chỉ là thứ mang tác phẩm. Tác phẩm là mùi: thứ mà giác quan con người nhận biết được.
Để được bảo hộ, mùi ấy phải có tính riêng, nguyên gốc, và mang dấu ấn cá nhân của người tạo ra nó. Đó là cùng tiêu chuẩn mà luật Hà Lan đặt cho mọi loại tác phẩm khác. Toà không tạo ra một luật riêng cho mùi. Toà chỉ nói rằng mùi không bị loại ra từ đầu.
Phán quyết cũng vạch vài giới hạn. Những gì chỉ phục vụ một hiệu quả kỹ thuật thì không được bảo hộ. Việc một nước hoa đi theo một phong cách hay một truyền thống có sẵn không làm nó mất tính nguyên gốc; nhưng sự giống nhau với các mùi đã có cũng không tự nó chứng minh việc sao chép. Ở vụ này, toà dựa vào một báo cáo phân tích của chuyên gia cho thấy Female Treasure lặp lại những đặc điểm riêng của Trésor.
Một câu hỏi chưa có câu trả lời chung
Phán quyết của Hà Lan là phán quyết của một quốc gia. Ở châu Âu, câu hỏi mùi có phải là tác phẩm hay không đã được đặt ra ở nhiều toà án khác, và không phải nơi nào cũng đi đến cùng một chỗ. Người trong nghề vẫn tranh luận: nước hoa gần với sáng tác hơn, hay gần với tay nghề hơn?
Cả hai phía đều có lý lẽ đáng nghe. Phía coi mùi là tác phẩm nói rằng một nhà điều hương chọn và sắp đặt nguyên liệu như một nhà soạn nhạc chọn nốt; kết quả mang dấu ấn riêng, người trong nghề nhận ra được. Phía ngược lại lo rằng một mùi rất khó mô tả chính xác, và nếu không mô tả được thì khó biết ranh giới của quyền nằm ở đâu. Một người có thể vô tình làm ra một mùi gần giống mà không hề biết bản kia.
Có một điểm cả hai phía đều thừa nhận: mùi đặt luật vào một chỗ không quen. Luật quen với những thứ đứng yên để người ta chỉ vào. Mùi thì không đứng yên.
Một vật bay hơi và luật về vật
Penta đọc vụ Lancôme với Kecofa không như một chuyện thắng thua giữa hai công ty. Penta đọc nó như một khoảnh khắc hiếm, khi một hệ thống vốn quen với giấy tờ và hình khối phải nghiêm túc nhìn vào một thứ bay hơi.
Câu trả lời của toà Hà Lan có một vẻ đẹp riêng. Nó không cần mùi phải đứng yên mới được tính là có thật. Nó chấp nhận rằng thứ quan trọng là điều đến được với giác quan, không phải công thức nằm trong sổ. Nói cách khác, toà đặt người ngửi vào trung tâm.
Nhưng câu hỏi vẫn còn nguyên: một thứ không cố định được thì có thật sự thuộc về ai không? Một mùi rời chai, bám vào áo, lan qua căn phòng, đọng lại trong trí nhớ của một người lạ. Người làm ra nó có thể giữ quyền với bản sao. Còn dấu vết thì đã đi rồi.
Triển lãm Nez à nez ở Lausanne năm 2019 giới thiệu mùi của mười ba nhà điều hương đương đại và gọi từng người bằng tên, như ta gọi tên hoạ sĩ trước một bức tranh. Đó là một cách khác để trả lời cùng câu hỏi: không bằng luật, mà bằng việc gọi tên người làm.
Trésor and a very similar bottle
The case began with two perfumes. The first was Lancôme's Trésor. The second was Female Treasure, put on the market by Kecofa, a Dutch company. Lancôme argued that the smell of Female Treasure copied the smell of Trésor, and sued under copyright law.
The difficulty lay in the very first question. Copyright protects works: a poem, a painting, a piece of music. Can a smell be a work? It has no shape, no words, it does not keep still. It changes on skin and drifts off after a few hours.
On 16 June 2006 the Hoge Raad, the Supreme Court of the Netherlands, answered. It rejected Kecofa's appeal and upheld the judgment in Lancôme's favour, including the order that Kecofa hand over the profits made from the copy.
The scent is the work, the liquid is the carrier
The Court's reasoning rests on a neat distinction. The liquid in the bottle, with its chemical composition, is not the work. It only carries the work. The work is the scent: what human senses can perceive.
To be protected, that scent must have its own original character and bear the personal stamp of its maker. This is the same test Dutch law applies to every other kind of work. The Court did not create a special law for smell. It only said smell is not excluded from the start.
The ruling also drew some limits. What merely serves a technical effect is not protected. A perfume following an existing style or tradition does not lose its originality for that; yet resemblance to earlier scents does not by itself prove copying. In this case the Court relied on an expert analysis showing that Female Treasure reproduced the distinctive features of Trésor.
A question without a shared answer
The Dutch ruling is the ruling of one country. Across Europe the question of whether a scent can be a work has come before other courts, and not all of them have arrived at the same place. People in the trade still argue: is perfume closer to composition, or closer to skill?
Both sides deserve a hearing. Those who see scent as a work say a perfumer chooses and arranges materials as a composer chooses notes; the result carries a personal mark that insiders recognise. The other side worries that a smell is very hard to describe precisely, and without a precise description it is hard to know where the right ends. Someone could make a close smell by chance without ever knowing the other.
One point both sides accept: smell puts the law somewhere unfamiliar. The law is used to things that stay still so they can be pointed at. Smell does not stay still.
A volatile thing and the law of things
Penta reads Lancôme v Kecofa not as a win or loss between two companies. Penta reads it as a rare moment when a system used to paper and solid form had to look seriously at something that evaporates.
The Dutch answer has its own beauty. It does not require a scent to stand still to count as real. It accepts that what matters is what reaches the senses, not the formula in a notebook. In other words, the Court placed the person smelling at the centre.
Yet the question remains whole: can something that cannot be fixed truly belong to anyone? A scent leaves the bottle, clings to a coat, spreads through a room, lingers in a stranger's memory. The maker may hold rights over copies. The trace has already gone.
The exhibition Nez à nez in Lausanne in 2019 presented the scents of thirteen contemporary perfumers and named each of them, as we name a painter in front of a painting. That is another way to answer the same question: not by law, but by naming the maker.
Olfactory Art