Essays · Contemporary Art
Nguyễn Trinh Thi. Letters from Panduranga.
Nhìn một người, mà không nói thay họ.
To look at someone without speaking for them.
© Nguyen Trinh Thi · M+ Museum
Hai người, một chuỗi thư
Letters from Panduranga là một phim tiểu luận dài 35 phút, Nguyễn Trinh Thi hoàn thành năm 2015. Phim có màu, có tiếng, lời thoại tiếng Việt. Không có nhân vật theo kiểu phim truyện. Chỉ có hai giọng nói.
Một giọng là của người phụ nữ, do chính Nguyễn Trinh Thi đọc. Chị đang ở Ninh Thuận. Giọng kia là của một người đàn ông đang đi dọc những vùng đất miền Trung. Hai người không có tên. Họ viết thư cho nhau, và những lá thư ấy là mạch của phim.
Họ không kể chuyện theo trình tự. Họ trao đổi những suy nghĩ, những câu hỏi, những điều nhìn thấy trong ngày. Có khi một lá thư trả lời lá trước. Có khi nó đi sang một hướng khác hẳn.
Hình ảnh chạy cùng lời thư: những con người, những ngôi đền, những khoảng đất trống. Người xem không biết chắc ai đang nhìn qua ống kính lúc nào. Chính sự không chắc ấy là một phần của phim.
Panduranga, đất của người Chăm
Ninh Thuận ngày nay từng mang tên Panduranga. Đó là vùng đất có ý nghĩa lịch sử và tâm linh với người Chăm, một cộng đồng thiểu số ở Việt Nam với di sản văn hoá riêng, có đền tháp, có nghi lễ, có ký ức dài hơn nhiều so với những đường biên hành chính hiện tại.
Phim được làm vào lúc Việt Nam đang chuẩn bị xây hai nhà máy điện hạt nhân ở Ninh Thuận. Những lá thư nhắc đến kế hoạch ấy như một điều sắp đến, đe doạ những di tích Chăm còn sót lại quanh đó. Không có giọng tuyên bố. Chỉ có sự lo lắng, được nói ra khẽ, giữa những chuyện khác.
Nguyễn Trinh Thi quay người Chăm bằng những cảnh dài, gần như chân dung. Người trong khung hình đứng yên, nhìn lại. Máy quay không vội. Nó để họ có mặt trọn vẹn, không bị cắt thành minh hoạ cho một luận điểm.
Ở những nơi như đền tháp Hindu Mỹ Sơn, chị còn đặt hình ảnh cạnh nhau thành cặp, gợi lại lối ảnh lập thể mà các nhiếp ảnh gia thế kỷ 19 từng làm. Kiểu ảnh ấy gắn với cái nhìn của người ngoài, của thời thuộc địa, của nhu cầu ghi lại và phân loại. Đặt nó vào phim, chị cho người xem thấy lịch sử của chính cách nhìn.
Tránh nói thay người khác
Câu quan trọng nhất của phim có lẽ đến từ người phụ nữ: chị đang cố tránh việc nói thay cho người khác. Đó là câu hỏi của bất kỳ ai cầm máy quay đứng trước một cộng đồng không phải của mình. Mình có quyền gì? Mình đang lấy gì đi?
Letters from Panduranga không giải quyết câu hỏi ấy. Nó giữ câu hỏi mở suốt 35 phút. Người phụ nữ ghi hình, rồi viết thư nghi ngờ việc ghi hình. Người đàn ông đi xa hơn, nhìn rộng hơn, nhưng cũng không đứng ngoài được. Cả hai đều là người đến sau, người đứng ở rìa.
Hình thức phim tiểu luận cho phép sự do dự ấy. Một phim tài liệu thường phải khẳng định. Một phim tiểu luận có thể nghĩ thành tiếng, có thể sai, có thể quay lại. Nguyễn Trinh Thi dùng khoảng tự do ấy để làm một bộ phim khiêm tốn về chính quyền lực của nó.
Ngày nay phim nằm trong bộ sưu tập của M+ ở Hồng Kông, và từng được chiếu tại Jeu de Paume ở Paris. Nó đứng trong một dòng tác phẩm của các nghệ sĩ Việt Nam cùng nhìn lại cách hình ảnh tạo ra lịch sử, như Đinh Q. Lê với From Vietnam to Hollywood. Nhưng giọng của Letters from Panduranga nhỏ hơn, riêng hơn. Nó giống một lá thư hơn là một bản tuyên ngôn.
Two people, a chain of letters
Letters from Panduranga is a 35 minute essay film that Nguyễn Trinh Thi completed in 2015. It is in colour, with sound, spoken in Vietnamese. There are no characters in the fiction sense. Only two voices.
One belongs to a woman, voiced by Nguyễn Trinh Thi herself. She is in Ninh Thuận. The other belongs to a man travelling through the landscapes of central Vietnam. Neither has a name. They write to each other, and those letters are the thread of the film.
They do not tell a story in order. They exchange thoughts, questions, things seen during the day. Sometimes one letter answers the last. Sometimes it goes off somewhere else entirely.
Images run alongside the letters: people, temples, open ground. Viewers are never quite sure who is looking through the lens at any moment. That uncertainty is part of the film.
Panduranga, land of the Cham
Present day Ninh Thuận was once called Panduranga. It is a region of historical and spiritual weight for the Cham, a minority community in Vietnam with its own heritage of temples, rituals, and a memory far older than today's administrative borders.
The film was made while Vietnam was preparing to build two nuclear power plants in Ninh Thuận. The letters mention the plan as something imminent, a threat to the Cham sites that remain nearby. There is no declaration. Only worry, spoken softly, among other things.
Nguyễn Trinh Thi films Cham people in long, portrait like shots. The people in the frame stand still and look back. The camera does not hurry. It lets them be fully present, not cut down into illustrations of an argument.
At sites such as the Hindu temples of Mỹ Sơn, she also sets images side by side in pairs, recalling the stereographic pictures made by nineteenth century photographers. That kind of image belongs to the outsider's gaze, to the colonial period, to the urge to record and classify. By placing it in the film, she shows viewers the history of looking itself.
Avoiding speaking for others
Perhaps the film's key line comes from the woman: she is trying to avoid speaking on behalf of others. It is the question facing anyone who holds a camera before a community not their own. What right do I have? What am I taking away?
Letters from Panduranga does not resolve that question. It keeps it open for 35 minutes. The woman films, then writes letters doubting the filming. The man travels further and sees more widely, but cannot stand outside either. Both are latecomers, standing at the edge.
The essay film form allows that hesitation. A documentary usually has to assert. An essay film can think aloud, be wrong, turn back. Nguyễn Trinh Thi uses that freedom to make a modest film about its own power.
Today the film is in the collection of M+ in Hong Kong, and it has been screened at the Jeu de Paume in Paris. It belongs to a line of work by Vietnamese artists who look again at how images make history, such as Dinh Q. Lê's From Vietnam to Hollywood. But the voice of Letters from Panduranga is quieter, more private. It is closer to a letter than to a manifesto.
Contemporary Art