Essays · Contemporary Art
Jun Nguyen-Hatsushiba. Memorial Project Nha Trang, Vietnam.
Có những ký ức chỉ chạm được khi nín thở.
Some memories can only be reached by holding your breath.
Xích lô dưới đáy biển
Nước biển Nha Trang xanh và trong. Dưới đáy, trên nền cát, một nhóm đàn ông kéo những chiếc xích lô. Họ là ngư dân địa phương. Họ không mang bình dưỡng khí. Mỗi người kéo một đoạn, rồi buông tay, bơi lên mặt nước lấy hơi, rồi lặn xuống kéo tiếp.
Xích lô chạy chậm, lún trong cát. Bánh xe không quay như trên đường. Chúng bị kéo lê, từng chút một, về một phía. Ở phía ấy là những tấm màn chống muỗi, dựng thành từng khối, lay động trong nước như một khu rừng mỏng.
Tác phẩm là một video dài 13 phút, có màu và có tiếng, hoàn thành năm 2001. Tên đầy đủ của nó rất dài: Memorial Project Nha Trang, Vietnam: Towards the Complex, For the Courageous, the Curious and the Cowards. Hướng về một phức hợp. Dành cho người can đảm, người tò mò, và kẻ hèn nhát.
Người xem nhìn cảnh ấy từ dưới nước, cùng độ sâu với những người kéo. Ánh sáng từ mặt biển rọi xuống thành từng vệt, lay theo sóng. Mọi chuyển động đều chậm hơn trên cạn, nặng hơn, như thể nước đang giữ lại từng bước. Một việc rất bình thường ở trên phố, kéo một chiếc xe, dưới này trở thành một nỗ lực của cả cơ thể.
Không có lời kể. Chỉ có tiếng nước, những bóng người, và những chiếc xe đang bị kéo đi.
Những vật mang ký ức
Jun Nguyen-Hatsushiba sinh năm 1968 tại Tokyo, sống và làm việc giữa Thành phố Hồ Chí Minh và Houston. Ông chọn những vật rất đời thường của Việt Nam, và đặt chúng vào một nơi không thuộc về chúng.
Chiếc xích lô từng là phương tiện của phố xá, của lao động chân tay, của một thời. Khi thành phố thay đổi, nó dần lùi lại. Kéo nó xuống đáy biển là đặt nó vào chỗ của những thứ đang chìm dần khỏi đời sống hằng ngày.
Tấm màn chống muỗi là vật của giấc ngủ, của sự che chở trong nhà. Dưới nước, nó thành một khu trú ẩn mong manh, có hình mà không có tường. Những người kéo xích lô đi về phía đó, như đi về một nơi an toàn mà họ không chắc sẽ tới.
Và biển. Với nhiều người Việt, biển gắn với những cuộc ra đi sau chiến tranh, với những người rời đất liền bằng thuyền. Tác phẩm không nói thẳng điều đó. Nhưng người đàn ông nín thở dưới làn nước, kéo theo một vật nặng, là một hình ảnh đủ để người xem tự nghĩ đến.
Một đài tưởng niệm biết chuyển động
Đài tưởng niệm quen thuộc là đá, là đồng, là một vật đứng yên để người ta đến trước nó. Nguyen-Hatsushiba làm ngược lại. Đài tưởng niệm của ông là một hành động, phải lặp lại, và chỉ tồn tại trong lúc cơ thể còn chịu được.
Tác phẩm được Yokohama Triennale đặt hàng và trình bày tại triển lãm này năm 2001. Sau đó, Bảo tàng Whitney ở New York mua một bản cho bộ sưu tập, bằng quỹ của Uỷ ban Hội hoạ và Điêu khắc Đương đại.
Tên tác phẩm gợi đến nhiều kiểu người: can đảm, tò mò, hèn nhát. Không ai bị phán xét. Những người đã ra đi, những người ở lại, những người chỉ đứng nhìn, đều có chỗ trong một ký ức chung. Chuyến kéo xích lô dưới biển không có điểm đến rõ ràng. Nó chỉ là một nỗ lực, lặp đi lặp lại.
Cùng những năm ấy, những nghệ sĩ Việt khác cũng tìm cách đặt ký ức chiến tranh vào hình ảnh của hiện tại, như An-My Lê với Small Wars, nơi cuộc chiến được diễn lại trong rừng Virginia. Nguyen-Hatsushiba chọn biển. Ở đó, ký ức nặng hơn, chậm hơn, và mỗi bước đi đều phải trả bằng một hơi thở.
Cyclos on the seabed
The sea off Nha Trang is clear and blue. On the sandy bottom, a group of men pull cyclos. They are local fishermen. They carry no air tanks. Each man pulls for a stretch, lets go, swims up to breathe, then dives back down to pull again.
The cyclos move slowly, sinking into the sand. The wheels do not turn as they would on a street. They are dragged, bit by bit, in one direction. There stand mosquito nets, set up in clusters, swaying in the water like a thin forest.
The work is a 13 minute video in colour with sound, completed in 2001. Its full title is long: Memorial Project Nha Trang, Vietnam: Towards the Complex, For the Courageous, the Curious and the Cowards.
Viewers watch from under the water, at the same depth as the men. Light from the surface falls in shifting bands. Every movement is slower than on land, heavier, as if the water were holding back each step. Something ordinary in the street, pulling a vehicle, becomes down here an effort of the whole body.
There is no narration. Only the sound of water, the shapes of men, and vehicles being hauled along.
Objects that carry memory
Jun Nguyen-Hatsushiba was born in 1968 in Tokyo and lives and works between Ho Chi Minh City and Houston. He chooses the most ordinary objects of Vietnam and places them where they do not belong.
The cyclo was once a vehicle of the streets, of manual labour, of an era. As the city changed, it slowly receded. Pulling it to the seabed places it among the things sinking out of daily life.
The mosquito net belongs to sleep, to shelter inside the home. Underwater it becomes a fragile refuge, with shape but no walls. The men pulling the cyclos head toward it, as toward a safe place they are not sure they will reach.
And the sea. For many Vietnamese, the sea is tied to the departures after the war, to people who left the mainland by boat. The work does not say this outright. But a man holding his breath under water, dragging something heavy, is an image enough for viewers to think of it themselves.
A memorial that moves
The usual memorial is stone or bronze, a still object that people come to stand before. Nguyen-Hatsushiba does the opposite. His memorial is an action that has to be repeated, and exists only as long as the body can bear it.
The work was commissioned by the Yokohama Triennale and shown there in 2001. The Whitney Museum in New York later acquired an edition for its collection, with funds from its Contemporary Painting and Sculpture Committee.
The title names several kinds of people: the courageous, the curious, the cowards. No one is judged. Those who left, those who stayed, those who only watched all have a place in a shared memory. The underwater haul has no clear destination. It is only an effort, repeated again and again.
In the same years, other Vietnamese artists were finding ways to set war memory into images of the present, such as An-My Lê's Small Wars, where the war is replayed in the woods of Virginia. Nguyen-Hatsushiba chose the sea. There, memory is heavier and slower, and every step costs a breath.
Contemporary Art