Essays · Olfactory Art
Peter de Cupere. Invisible (Scent) Paintings.
Tựa đề nằm dưới lớp sơn, chờ một đầu ngón tay.
The title lies under the paint, waiting for a fingertip.
© Peter de Cupere · Peter de Cupere (official artist site)
Một bức tranh cần được cào
Invisible (Scent) Paintings là một loạt tranh của Peter de Cupere, nghệ sĩ người Bỉ làm việc chủ yếu với mùi. Nhìn từ xa, chúng là những bức tranh bình thường treo trên tường. Có màu, có bề mặt, có tựa đề. Nhưng tựa đề đứng một mình thì khó hiểu, thậm chí có vẻ không khớp với cái đang hiện ra trước mắt.
Tranh được làm với công nghệ cào ngửi, thứ công nghệ quen thuộc trên nhãn dán cho trẻ em hay trang quảng cáo nước hoa trong tạp chí. Mùi được giữ trong những vi nang rất nhỏ trộn vào bề mặt. Khi bị cào, vi nang vỡ ra và thả mùi.
Cách xem vì vậy khác hẳn cách xem tranh quen thuộc. Người xem bước lại gần, cào lên mặt tranh, rồi đưa đầu ngón tay lên mũi. Mùi còn bám trên da cho biết bức tranh thật sự nói về điều gì. Theo mô tả của nghệ sĩ, mùi đặt tựa đề vào một bối cảnh, và chỉ đến lúc ấy người xem mới hiểu nghĩa của tựa đề.
Không cào thì không đọc được. Tranh vẫn ở đó, nhưng một nửa của nó vẫn đóng kín.
Một tuần trong bảo tàng đang nghỉ
Tháng 6 năm 2014, loạt tranh được trưng bày trong Marta Intermezzo tại bảo tàng Marta Herford ở miền tây nước Đức, từ ngày 8 đến ngày 15. Bối cảnh của sự kiện đáng kể lại. Các phòng triển lãm lớn của Marta, do kiến trúc sư Frank Gehry thiết kế, đang trong thời gian tạm nghỉ để cải tạo. Bảo tàng quyết định kéo dài khoảng nghỉ ấy thêm một tuần để làm một chương trình xen giữa.
Lần đầu tiên, chính những căn phòng của Gehry trở thành đối tượng của tác phẩm. Nhiều nghệ sĩ được mời cùng lúc, trong đó có Franz Erhard Walther, Bettina Khano, Heiko Wommelsdorf. Chương trình đặt ra những câu hỏi lạ về kiến trúc: nhìn hay ngửi các phòng từ trên cao thì thế nào, đo chúng bằng giày trượt, bằng chạy, bằng nhảy thì ra sao, khi đèn tắt đột ngột thì còn lại gì, có thể nghe được kiến trúc không.
Trục chung của cả tuần là sự căng giữa thấy và không thấy, sáng và tối, vật chất và phi vật chất. Tranh của De Cupere nằm gọn trên trục đó. Chúng là những vật rất cụ thể: sơn, khung, bề mặt. Nhưng phần quan trọng nhất của chúng lại vô hình cho tới khi có người chạm vào.
Trong một bảo tàng đang trống, nơi các phòng tạm thời không có bộ sưu tập, những bức tranh chỉ lộ nghĩa qua mũi có thêm một lớp ý. Chúng nhắc rằng một không gian trưng bày không chỉ là tường và ánh sáng. Nó còn là không khí, và những gì không khí mang theo.
Khi hội hoạ cần đến ngón tay
Bảo tàng dạy ta một điều từ rất sớm: đừng chạm. Tranh được ngắm từ khoảng cách an toàn, sau dây chắn, dưới mắt người bảo vệ. Invisible (Scent) Paintings đảo lại luật đó. Nếu không chạm, người xem sẽ bỏ lỡ tác phẩm. Hành động bị cấm ở mọi phòng tranh khác trở thành điều kiện để hiểu.
Cử chỉ cào cũng để lại dấu. Mỗi lần cào, một ít vi nang vỡ ra. Bề mặt tranh ghi lại số lần nó được đọc. Bức tranh được xem nhiều thì mùi yếu dần. Tác phẩm hao đi theo sự chú ý của người xem, như một cuốn sách mòn gáy vì được mở quá nhiều lần.
Những năm sau, De Cupere tiếp tục hướng này với một loạt tranh sơn dầu cào ngửi khác. Ông vẽ những đề tài truyền thống nhất của hội hoạ: tĩnh vật, hoa, đồ ăn, phong cảnh, chiến tranh, chân dung, nhiều bức nhắc tới tác phẩm nổi tiếng trong lịch sử. Một bức đồng cỏ mang mùi cỏ. Một phong cảnh mùa đông mang mùi khuynh diệp. Một tĩnh vật chanh mang mùi chanh. Có bức treo trong khung mạ vàng kiểu cổ, để người xem nhớ rằng đây vẫn là hội hoạ theo nghĩa quen thuộc nhất.
Loạt tranh năm 2014 vì vậy giống một điểm xuất phát. Nó đặt câu hỏi gọn nhất: nếu mùi mang một phần nghĩa của tranh, thì mắt đã bao giờ nhìn đủ chưa?
Câu hỏi ấy không làm hội hoạ yếu đi. Nó chỉ cho thấy mắt quen làm việc một mình đến mức nào. Trước những bức tranh này, mắt phải chờ. Người xem cào, ngửi, rồi quay lại nhìn tựa đề lần nữa. Lần nhìn thứ hai khác lần đầu. Hình không đổi. Chỉ có người xem đã biết thêm một điều mà mắt không tự tìm ra.
A painting that must be scratched
Invisible (Scent) Paintings is a series by Peter de Cupere, a Belgian artist who works mainly with smell. From a distance they are ordinary paintings on a wall. Colour, surface, a title. But the title on its own is hard to grasp, and can even seem at odds with what is in front of you.
The paintings use scratch and sniff technology, the kind found on children's stickers or perfume inserts in magazines. Smell is held in tiny capsules mixed into the surface. Scratched, the capsules break and release it.
So the way of looking changes. The viewer steps close, scratches the canvas, then lifts a fingertip to the nose. The smell left on the skin tells what the painting is really about. In the artist's words, the scent gives the title a context, and only then does its meaning come clear.
No scratch, no reading. The painting is still there, but half of it stays closed.
A week in a museum on pause
In June 2014 the series was shown during Marta Intermezzo at Marta Herford in western Germany, from the 8th to the 15th. The setting matters. Marta's large galleries, designed by Frank Gehry, were closed for renovation, and the museum stretched that pause by a week to stage an interlude.
For the first time, Gehry's rooms themselves became the subject. Many artists took part, among them Franz Erhard Walther, Bettina Khano and Heiko Wommelsdorf. The programme asked odd questions of the building: what if you saw or smelled the galleries from above, measured them on skates, running or dancing, or the lights suddenly went out? Can architecture be heard?
The thread running through the week was the tension between visible and invisible, light and dark, material and immaterial. De Cupere's paintings sat squarely on that thread. They are concrete objects: paint, frame, surface. Yet their most important part stays invisible until someone touches it.
In an empty museum, its rooms briefly without a collection, paintings that reveal themselves only through the nose carried an extra point. A gallery is not just walls and light. It is also air, and whatever the air carries.
When painting needs a finger
Museums teach one rule early: do not touch. Paintings are seen from a safe distance, behind a rope, under a guard's eye. Invisible (Scent) Paintings reverses the rule. Without touch, the viewer misses the work. The gesture forbidden in every other gallery becomes the condition for understanding.
Scratching leaves a mark too. Each time, some capsules break. The surface records how often it has been read. The more a painting is seen, the fainter its smell. The work wears down with attention, like a book whose spine cracks from being opened too often.
In later years De Cupere pursued this with another series of scratch and sniff oil paintings, on painting's most traditional subjects: still life, flowers, food, landscape, war, portraits, many nodding to famous works. A meadow smells of grass. A winter landscape smells of eucalyptus. A still life with lemons smells of lemon. Some hang in old gilded frames, to keep the link to painting in its most familiar sense.
The 2014 series reads like a starting point. It asks the plainest question: if smell carries part of a painting's meaning, has the eye ever seen enough?
The question does not weaken painting. It shows how used the eye is to working alone. Here the eye has to wait. The viewer scratches, smells, then reads the title again. The second look differs from the first. The image has not changed. The viewer simply knows something the eye could not find by itself.
Olfactory Art