Essays · Olfactory Art
Peter de Cupere. Smoke Cloud.
Bên trong đám mây trắng là mùi của đường phố.
Inside the white cloud is the smell of the street.
© Peter de Cupere · Peter de Cupere (official artist site)
Một đám mây có thang
Smoke Cloud là một tác phẩm sắp đặt của Peter de Cupere, nghệ sĩ người Bỉ làm việc với mùi từ hơn hai mươi năm. Tác phẩm bắt đầu từ năm 2013. Hình dạng của nó đơn giản đến mức gần như trẻ con: một đám mây trắng lơ lửng trong phòng trưng bày.
Nhưng đám mây không chỉ để nhìn. Bên dưới có một cái thang. Người xem được mời leo lên, đưa đầu qua một lỗ mở ở giữa đám mây. Khi đầu đã ở bên trong, họ bị bao quanh bởi màu trắng và một mùi họ không ngờ tới: mùi của không khí ô nhiễm, khói xe, khí thải.
Đó là toàn bộ cơ chế của tác phẩm. Một hình ảnh dịu dàng ở bên ngoài. Một mùi quen thuộc và khó chịu ở bên trong. Người xem phải tự trèo lên để biết.
Cử chỉ leo thang có ý nghĩa riêng. Không ai bị ép phải ngửi. Người xem chủ động bước vào, rồi mới phát hiện điều mình vừa bước vào. Tò mò đưa họ lên. Mùi đưa họ về lại mặt đất.
Mùi đổi theo thành phố
Smoke Cloud đi qua nhiều nơi. Năm 2015, tác phẩm có mặt trong triển lãm The Importance of Being… tại Museo de Arte Contemporáneo ở Buenos Aires, Argentina, từ 17 tháng 7 đến 12 tháng 9. Triển lãm tập hợp khoảng bốn mươi nghệ sĩ Bỉ ở nhiều lĩnh vực, như một lời giới thiệu về nghệ thuật đương đại của Bỉ tới Nam Mỹ. Sau đó triển lãm tiếp tục sang Rio de Janeiro, Brazil, từ cuối năm 2015 sang đầu năm 2016.
Theo các bài giới thiệu tác phẩm, đám mây còn được trưng bày ở nhiều thành phố Nam Mỹ khác và ở Hà Lan. Điều đáng chú ý là De Cupere điều chỉnh cường độ mùi theo từng địa điểm. Ở Hà Lan, mùi là loại khí thải đã qua lọc của xe đời mới. Ở Havana, nơi những chiếc xe Mỹ đời cũ vẫn chạy khắp phố, mùi đậm và nặng hơn nhiều.
Chi tiết này đổi hẳn cách đọc tác phẩm. Smoke Cloud không mang một mùi ô nhiễm chung chung. Nó mang mùi ô nhiễm của đúng nơi nó đang treo. Người xem ở mỗi thành phố gặp lại chính không khí mình vừa đi qua trên đường tới bảo tàng, chỉ đậm đặc hơn và bị nhốt trong một hình trắng.
Vì thế đám mây không phải một biểu tượng trừu tượng về môi trường. Nó là một mẫu thử. Một lát cắt của bầu không khí địa phương, đặt ngang tầm mũi.
Thứ ta không còn ngửi thấy
Mùi khói xe là một trong những mùi quen nhất của đời sống thành phố. Quen đến mức ta gần như không còn nhận ra nó. Mũi thích nghi rất nhanh. Sau vài phút ở ngoài đường, mùi ấy lùi về nền, không còn là thông tin nữa.
Smoke Cloud lấy lại cho mùi ấy vị trí của một thông tin. Bằng cách đặt nó vào một chỗ không ai chờ đợi, bên trong một đám mây trắng trong một phòng trưng bày sạch sẽ, tác phẩm buộc người xem ngửi lại cái đã quen. Theo cách mô tả thường gặp về tác phẩm, mục đích là đánh thức người xem trước một vấn đề họ sống cùng mỗi ngày nhưng đã thôi để ý.
Hình ảnh đám mây cũng không được chọn tình cờ. Mây là thứ ta quen gắn với trời sạch, với nước, với sự nhẹ nhõm. Trong nhiều thành phố, đám mây ta nhìn thấy mỗi ngày cũng có thể là khói, bụi, sương lẫn khí thải. Tác phẩm không cần giải thích điều đó. Nó chỉ cho người xem một đám mây và một cái mũi.
Smoke Cloud không đưa ra giải pháp. Không có bảng số liệu, không có khẩu hiệu. Tác phẩm dừng ở chỗ người xem rút đầu ra khỏi đám mây, bước xuống thang, và bỗng thấy không khí trong phòng khác đi. Có lẽ không khí không đổi. Chỉ có mũi của họ, trong vài phút, đã được trả lại sự chú ý.
A cloud with a ladder
Smoke Cloud is an installation by Peter de Cupere, a Belgian artist who has worked with smell for more than twenty years. The work dates from 2013. Its form is almost childlike: a white cloud hanging in a gallery.
But the cloud is not only for looking. Beneath it stands a ladder. Visitors are invited to climb and push their head through an opening in the middle of the cloud. Once inside, they are surrounded by white and by a smell they did not expect: polluted air, car exhaust.
That is the whole mechanism. A gentle image outside. A familiar, unpleasant smell inside. You have to climb up to find out.
The climb matters. No one is forced to smell anything. Visitors step in willingly, and only then discover what they stepped into. Curiosity takes them up. The smell brings them back to earth.
The smell changes with the city
Smoke Cloud has travelled. In 2015 it was part of The Importance of Being… at the Museo de Arte Contemporáneo in Buenos Aires, from 17 July to 12 September, a show of some forty Belgian artists across disciplines, introducing Belgian contemporary art to South America. The exhibition then moved on to Rio de Janeiro from late 2015 into early 2016.
According to accounts of the work, the cloud has also been shown in other South American cities and in the Netherlands, and De Cupere adjusts the intensity of the smell to each place. In the Netherlands it is the filtered exhaust of newer cars. In Havana, where old American cars still fill the streets, it is far heavier.
That detail changes how the work reads. Smoke Cloud does not carry a generic smell of pollution. It carries the pollution of the place where it hangs. Visitors in each city meet the air they just walked through on the way to the museum, only denser, and shut inside a white shape.
So the cloud is not an abstract symbol of the environment. It is a sample. A slice of local air, set at nose height.
What we no longer smell
Exhaust is one of the most familiar smells of city life. So familiar we barely register it. The nose adapts fast. After a few minutes outside, the smell sinks into the background and stops being information.
Smoke Cloud turns it back into information. By placing it where no one expects it, inside a white cloud in a clean gallery, the work makes visitors smell again what they had stopped noticing. As the work is usually described, the aim is to wake people up to a problem they live with every day and no longer see.
The cloud is no accident either. We link clouds to clean sky, water, lightness. In many cities, the cloud overhead may also be smoke, dust, haze mixed with exhaust. The work does not need to explain this. It offers a cloud and a nose.
Smoke Cloud proposes no solution. No charts, no slogans. It ends when the visitor pulls their head out, climbs down, and finds the air in the room somehow different. Perhaps the air has not changed. Only their nose, for a few minutes, has been given its attention back.
Olfactory Art