Essays · Olfactory Art
Pierre-François-Pascal Guerlain. Nước cho hoàng hậu.
Mùi bay đi. Cái tên thì ở lại.
The smell flies off. The name stays.
Paris, 1828: một nhà nước hoa ra đời
Guerlain ra đời ở Paris vào khoảng năm 1828, do Pierre-François-Pascal Guerlain lập. Năm 2018, nhà này cùng với nhiếp ảnh kỷ niệm một trăm chín mươi năm: hai phát minh gần như cùng tuổi, cách nhau chỉ vài năm.
Đó là một thời điểm có ý nghĩa với nghề. Thế kỷ mười chín là thế kỷ mà Paris trở thành thủ đô của sự tinh tế và thời trang. Những người làm nước hoa không còn là người pha chế trong hiệu thuốc. Họ trở thành người kinh doanh, có cửa hàng, có khách quen, có quan hệ với triều đình.
Trước Guerlain, đã có những người đi con đường ấy. Jean Marie Farina, người thừa kế một hiệu bào chế ở Cologne, sang Paris và trở thành nhà cung cấp cho Napoléon cùng nhiều triều đình khác. Houbigant được phong làm nhà nước hoa của công chúa Adélaïde d'Orléans năm 1829. Gắn tên mình với một triều đình là một cách để có khách, và cũng là một cách để có tên.
Eau de Cologne Impériale, 1853
Năm 1853, Pierre-François-Pascal Guerlain nhận một chứng nhận của triều đình cho Eau de Cologne Impériale, một loại nước làm cho hoàng hậu Eugénie. Cùng năm ấy, Eugénie vừa trở thành vợ của hoàng đế Napoléon III.
Eau de Cologne là một dòng nước thơm có lịch sử riêng, bắt đầu từ Cologne ở thế kỷ mười tám: nhẹ, tươi, thường xoay quanh cam chanh, được dùng rộng rãi và dùng nhiều lần trong ngày. Nó không phải loại nước hoa đậm, được thoa vài giọt vào dịp đặc biệt. Nó gần với nước hơn là với dầu.
Chọn làm một loại cologne cho một hoàng hậu, thay vì một mùi đậm và hiếm, là một lựa chọn đáng chú ý. Đó là một mùi cho đời sống hằng ngày của một người, không phải cho một buổi lễ. Nó thuộc về buổi sáng, về việc rửa mặt, về chiếc khăn tay.
Tờ chứng nhận của triều đình thì ngược lại: một vật trang trọng, có dấu, có chữ ký, được giữ lại. Hai vật đi cùng nhau. Một vật bay đi mỗi ngày, một vật ở lại.
Cái tên sống lâu hơn đế chế
Đế chế thứ hai sụp đổ năm 1870. Hoàng đế bị phế truất, hoàng hậu sống lưu vong. Những gì mang chữ Impériale trên nó bỗng thành dấu vết của một chế độ đã mất.
Nhưng Cologne Impériale không biến mất. Ngày nay nó vẫn nằm trong những mùi của Guerlain, và tạp chí Nez, khi viết về quan hệ giữa nước hoa và chính trị, còn xếp nó vào hàng những chai mang tên gợi đến quyền lực cũ, cạnh những cái tên như Kingdom, Royal Oud hay Santal Royal.
Ở đây có một nghịch lý nhỏ. Mùi là thứ mong manh nhất: nó bay hơi trong vài giờ. Đế chế là thứ bền nhất mà con người cố xây. Vậy mà mùi, được làm lại mỗi ngày, lại giữ cái tên của đế chế lâu hơn chính đế chế giữ được mình.
Mùi không tự giữ mình. Nó được giữ bởi sự lặp lại: người làm lại, người dùng lại, nhà bán lại. Mỗi lần làm lại là một lần cái tên được đọc lên.
Một bức ảnh bằng collodion
Năm 2018, để kỷ niệm một trăm chín mươi năm, Guerlain mời tám nghệ sĩ làm hình cho những mùi quan trọng trong lịch sử của nhà, mỗi mùi bằng một kỹ thuật ảnh cùng thời với nó. Eau de Cologne Impériale được làm bằng một bản in collodion, kỹ thuật ảnh của giữa thế kỷ mười chín. Triển lãm mở tại cửa hàng số 68 đại lộ Champs Élysées.
Một trong tám người là nhiếp ảnh gia Joan Fontcuberta. Ông nói rằng khi tìm hiểu lịch sử nhà, ông đã tìm ra một mối liên hệ giữa người sáng lập Guerlain và Daguerre, người đặt nền cho nhiếp ảnh, qua một mùi đã bị quên. Đó là lời của ông, và Fontcuberta vốn là nghệ sĩ hay chơi với ranh giới giữa tài liệu và hư cấu. Penta giữ câu chuyện ấy ở đúng chỗ của nó: một câu chuyện.
Nhưng cách chọn kỹ thuật thì rất rõ. Một mùi của năm 1853 được nhìn bằng con mắt của năm 1853. Tấm ảnh collodion, như tờ chứng nhận của triều đình và như chính cái tên Impériale, là một vật đứng yên để giữ lại một thứ đã trôi qua.
Người đọc muốn đi xa hơn về dòng nước này có thể bắt đầu từ một lọ Eau de Cologne của Farina, chiếc lọ còn nguyên nhãn giấy sau gần hai thế kỷ.
Paris, 1828: a perfume house is born
Guerlain was founded in Paris around 1828 by Pierre-François-Pascal Guerlain. In 2018 the house and photography celebrated one hundred and ninety years together: two inventions nearly the same age, a few years apart.
It was a meaningful moment for the trade. The nineteenth century was when Paris became the capital of fashion and refinement. Perfumers were no longer compounders in apothecaries. They became businessmen, with shops, regular clients, ties to the court.
Others had taken that road before Guerlain. Jean Marie Farina, heir to an apothecary in Cologne, settled in Paris and became supplier to Napoleon and to several other courts. Houbigant was named perfumer to Princess Adélaïde d'Orléans in 1829. Tying one's name to a court was a way to gain clients, and a way to gain a name.
Eau de Cologne Impériale, 1853
In 1853 Pierre-François-Pascal Guerlain received an imperial warrant for Eau de Cologne Impériale, a water made for Empress Eugénie. That same year Eugénie had just become the wife of Emperor Napoleon III.
Eau de Cologne is a family of scented waters with its own history, beginning in Cologne in the eighteenth century: light, fresh, usually built around citrus, used freely and many times a day. It is not a dense perfume dabbed on for special occasions. It is closer to water than to oil.
Choosing to make a cologne for an empress, rather than something dense and rare, is a notable choice. It is a smell for a person's daily life, not for a ceremony. It belongs to the morning, to washing, to a handkerchief.
The imperial warrant is the opposite: a formal object, sealed, signed, kept. The two travel together. One flies off every day, one stays.
A name that outlived the empire
The Second Empire fell in 1870. The emperor was deposed, the empress went into exile. Anything marked Impériale suddenly became the trace of a vanished regime.
But Cologne Impériale did not disappear. It remains among Guerlain's scents today, and Nez magazine, writing on perfume and politics, lists it among bottles whose names recall old power, beside names such as Kingdom, Royal Oud and Santal Royal.
There is a small paradox here. Smell is the most fragile thing: it evaporates in hours. An empire is the most durable thing people try to build. Yet the smell, remade every day, has kept the empire's name longer than the empire kept itself.
Smell does not preserve itself. It is preserved by repetition: someone makes it again, someone wears it again, a house sells it again. Each remaking is one more time the name is read aloud.
A collodion photograph
In 2018, for its hundred and ninetieth anniversary, Guerlain invited eight artists to make images of key perfumes in its history, each in a photographic technique of its own era. Eau de Cologne Impériale was rendered as a collodion print, a mid nineteenth century process. The show was held at the house's shop at 68 Champs Élysées.
One of the eight was the photographer Joan Fontcuberta. He said that while researching the house's history he had found a link between Guerlain's founder and Daguerre, a founder of photography, through a forgotten perfume. That is his claim, and Fontcuberta is an artist known for playing on the line between document and fiction. Penta keeps the story where it belongs: as a story.
The choice of technique, though, is clear. A smell of 1853 seen through the eye of 1853. The collodion print, like the imperial warrant and the name Impériale itself, is a still object holding on to something that has passed.
Readers who want to go further into this family of waters can start with a Farina Eau de Cologne bottle, its paper label intact after nearly two centuries.
Olfactory Art