Essays · Contemporary Art
Rachel Whiteread. House.
Khoảng trống cũng có hình dạng.
Emptiness has a shape too.
courtesy Artangel · Artangel
Một căn nhà lộn trái
Mùa thu năm 1993, ở góc đường Grove Road và Roman Road, khu Bow, phía đông London, người qua đường thấy một vật lạ. Nó có kích thước và dáng của một căn nhà phố thời Victoria. Nhưng không có cửa ra vào. Cửa sổ thì bị bít kín. Toàn bộ là một khối bê tông xám, bề mặt đầy vết lõm và gờ nổi.
Đó là House của Rachel Whiteread. Căn nhà thật từng đứng ở chỗ ấy, và đã nằm trong diện phải phá. Trước khi điều đó xảy ra, Whiteread được phép dùng nó làm khuôn.
Cách làm thì đơn giản để kể, khó để thực hiện. Mặt trong các bức tường được phủ một lớp màng chống dính. Sau đó, từng phòng một, thợ phun bê tông lên, lớp đầu là một loại vữa trắng mịn, lớp sau dày khoảng mười phân, có lưới thép gia cố và bu lông ở các góc. Khi bê tông đã cứng, tường gạch bên ngoài bị gỡ bỏ. Cái còn lại là hình của mọi khoảng trống bên trong, đúc thành một khối liền.
Căn nhà biến mất. Chỗ người ta từng đi lại, ngồi, ngủ thì hiện ra.
Những dấu vết lõm vào
Đứng gần House, người xem đọc được đời sống của căn nhà theo chiều ngược. Chỗ từng là ổ cắm điện giờ là một lỗ nhỏ. Chỗ từng là lò sưởi là một khối lõm vuông. Gờ phào trần nhà in thành rãnh. Khung cửa sổ hiện ra thành những ô vuông lõm vào, như những con mắt bị lấp.
Whiteread đã làm việc với cách đúc khoảng trống từ trước đó, với những vật nhỏ hơn: gầm giường, bồn tắm, một căn phòng. Ý tưởng của bà không phải là tạo ra hình mới. Bà lấy những chỗ ta vẫn đi qua mỗi ngày mà không để ý, và làm cho chúng có khối lượng. Với House, lần đầu tiên cái khoảng trống ấy có kích thước của cả một căn nhà, và đứng ở ngoài phố.
Dự án do Artangel, một tổ chức chuyên thực hiện nghệ thuật ở những nơi ngoài bảo tàng, đứng ra làm. Không có tường trắng, không có vé vào cửa. Tác phẩm đứng giữa khu dân cư, bên cạnh những người vẫn sống ở đó.
Chưa đầy ba tháng giữa phố
House mở cho công chúng từ ngày 25 tháng 10 năm 1993. Trong khoảng mười tuần sau đó, hơn một trăm nghìn người đã đến xem, theo số liệu của Artangel. Có người viết lên tường bê tông. Có người đứng rất lâu. Có người thấy đó là một sự xúc phạm.
Cuộc tranh cãi đi vào cả chính quyền địa phương. Hội đồng khu Bow bỏ phiếu cho phá tác phẩm. Chủ tịch hội đồng gọi nó bằng những từ rất nặng, và chính lá phiếu quyết định của ông đã chốt kết quả. Ở phía bên kia, một kiến nghị được đưa ra ở Hạ viện Anh, đề nghị giữ tác phẩm thêm ba tháng.
Cũng trong năm ấy, Whiteread nhận giải Turner, người phụ nữ đầu tiên được trao giải này. Nhưng giải thưởng không cứu được khối bê tông. House bị phá vào tháng 1 năm 1994. Nó tồn tại ngắn hơn bất kỳ căn nhà nào.
Ngày nay, House chỉ còn trong ảnh, trong tài liệu, trong trí nhớ của những người đã đứng trước nó. Nói cách khác, nó đã trở thành đúng thứ mà nó từng đúc lại: một khoảng trống ở nơi từng có một vật.
Vì sao một khoảng trống đáng nhớ
Ta thường nhớ các căn nhà qua đồ vật: cái bàn, cái tủ, tấm ảnh treo tường. Whiteread bỏ hết đồ vật ra. Bà chỉ giữ lại chỗ mà đồ vật và con người đã chiếm. Kết quả là một vật không thể bước vào, nhưng lại gợi đúng cảm giác đã từng ở trong đó.
House cũng nói về một khu phố đang đổi. Một căn nhà sắp bị phá được biến thành tượng đài cho chính sự biến mất ấy, rồi đến lượt mình biến mất. Tác phẩm không đứng về phía nào. Nó chỉ ghi lại.
Sau House, Whiteread tiếp tục đúc những khoảng trống khác, như khoảng không dưới những bậc cầu thang. Nhưng House vẫn là tác phẩm người ta nhắc tới trước tiên. Có lẽ vì nó ngắn ngủi. Có lẽ vì nó từng là nhà của ai đó.
A house turned inside out
In the autumn of 1993, at the corner of Grove Road and Roman Road in Bow, East London, passers by saw something strange. It had the size and outline of a Victorian terraced house. But there was no door. The windows were solid. The whole thing was a single grey block of concrete, its surface full of hollows and ridges.
This was House by Rachel Whiteread. The real house had stood on that spot, and it was already due to be demolished. Before that happened, Whiteread was allowed to use it as a mould.
The method is simple to describe and hard to carry out. The inside walls were coated with a release membrane. Then, room by room, concrete was sprayed on: first a fine white layer, then about ten centimetres of mesh reinforced concrete, bolted at the corners. Once it had set, the brick walls outside were taken away. What remained was the shape of every empty space inside, cast as one mass.
The house disappeared. The places where people had walked, sat and slept came into view.
Traces pressed inward
Standing close to House, one could read the life of the building in reverse. A socket became a small hole. A fireplace became a square recess. The ceiling moulding turned into a groove. The window frames showed up as sunken panels, like eyes that had been filled in.
Whiteread had already been casting empty spaces on a smaller scale: the space under a bed, a bathtub, a single room. Her idea was not to invent new forms. She took the spaces we pass through every day without noticing and gave them weight. With House, that emptiness reached the size of a whole building, and stood in the street.
The project was realised by Artangel, an organisation that makes art happen outside museums. No white walls, no tickets. The work stood in a residential neighbourhood, next to the people who still lived there.
Less than three months in the street
House opened to the public on 25 October 1993. Over roughly ten weeks, more than one hundred thousand people came to see it, according to Artangel. Some wrote on the concrete. Some stood for a long time. Some found it an insult.
The argument reached local government. The Bow neighbourhood council voted to demolish the work. Its chair described it in harsh terms, and his casting vote settled the outcome. On the other side, a motion in the House of Commons called for the work to be kept for three more months.
That same year Whiteread won the Turner Prize, the first woman to do so. The prize did not save the concrete. House was demolished in January 1994. It lasted less time than any house.
Today House exists only in photographs, documents and the memory of those who stood in front of it. In other words, it has become exactly what it once cast: an empty space where an object used to be.
Why an emptiness is worth remembering
We usually remember houses through objects: a table, a wardrobe, a picture on the wall. Whiteread removed all of them. She kept only the space that objects and people had occupied. The result is something you cannot enter, yet it recalls exactly what it felt like to be inside.
House also speaks of a neighbourhood in change. A house marked for demolition became a monument to that disappearance, and then disappeared in turn. The work took no side. It only recorded.
After House, Whiteread went on casting other empty spaces, such as the space beneath a flight of stairs. But House is still the work people mention first. Perhaps because it was brief. Perhaps because it was once someone's home.
Contemporary Art