Essays · Contemporary Art
Rebecca Horn. Concert for Anarchy.
Một nhạc cụ chỉ lên tiếng khi nó mất trật tự.
An instrument that speaks only when it loses its order.
Tate · Tate
Một cây đàn lộn ngược
Concert for Anarchy được làm năm 1990. Bảo tàng Tate, nơi giữ tác phẩm, ghi chất liệu gọn trong một dòng: đàn piano, pít tông thuỷ lực và máy nén khí. Chỉ ba thứ.
Cây đàn là một cây đàn cánh thật, màu đen, loại vẫn thấy trong phòng hoà nhạc. Nhưng nó không đứng trên ba chân. Nó bị treo ngược lên trần, bụng quay lên, bàn phím chúc xuống phía người xem. Ở vị trí ấy, cây đàn trông như một con vật bị trói chân và treo lên.
Rồi, sau một khoảng lặng, cơ cấu thuỷ lực bên trong hoạt động. Nắp đàn bật mở. Bàn phím trượt ra, các phím đàn chĩa xuống như một cái lưỡi thè ra khỏi miệng. Cùng lúc, một hợp âm vỡ vang lên, không theo giai điệu nào. Vài giây sau, mọi thứ thu lại. Nắp đóng. Căn phòng yên như cũ.
Chuyển động ấy lặp đi lặp lại, cách quãng. Không ai bấm phím. Không có bản nhạc. Âm thanh chỉ là hậu quả của việc một cỗ máy tự làm rối chính nó.
Những cỗ máy có thân thể
Rebecca Horn sinh năm 1944 ở Đức. Bà bắt đầu được biết đến vào đầu thập niên 1970 với những vật đeo lên người: mặt nạ, găng tay có ngón dài bất thường, những khung vải và lông vũ nối dài cơ thể. Chúng làm người đeo vừa mạnh hơn vừa vụng hơn, vừa chạm được xa hơn vừa bị giới hạn nhiều hơn.
Dần dần, thân người biến mất khỏi tác phẩm, nhưng cảm giác về thân thể thì ở lại. Những cỗ máy của Horn đập cánh, gõ, run, mở ra rồi khép lại. Tate giữ nhiều tác phẩm như vậy của bà, có tên như Ballet of the Woodpeckers hay Mechanical Body Fan. Chúng không phải robot. Chúng giống những sinh vật có thói quen riêng.
Concert for Anarchy nằm trong mạch ấy. Cây đàn không tượng trưng cho một người, nhưng nó cư xử như một cơ thể. Nó nghỉ. Nó co giật. Nó thở ra một tiếng. Nó hồi lại.
Cây dương cầm có lẽ là vật kỷ luật nhất mà một nghệ sĩ có thể chọn. Nó gắn với nhiều năm tập luyện, với phòng khách tư sản, với sân khấu im phăng phắc. Lật ngược nó lên là lật ngược cả những thói quen ấy.
Hỗn loạn có lịch trình
Cái tên của tác phẩm là một nghịch lý. Một buổi hoà nhạc là thứ được sắp xếp kỹ nhất: giờ bắt đầu, thứ tự bài, khán giả ngồi yên, không ai được ho. Vô chính phủ là thứ ngược lại. Horn đặt hai chữ cạnh nhau, và để cây đàn giữ cả hai.
Bởi vì hỗn loạn ở đây cũng được lập trình. Máy nén khí nạp đầy, pít tông đẩy ra, rồi rút về. Cú bung ra là một sự kiện được tính trước. Chỉ có người xem là không biết nó đến lúc nào. Cái ta gọi là mất kiểm soát hoá ra là một kiểu kiểm soát khác, kín đáo hơn.
Có một điều khác đáng để ý: âm thanh chói tai kia không làm hỏng cây đàn. Sau mỗi lần, nó trở về hình dạng cũ, sẵn sàng cho lần sau. Sự đổ vỡ ở đây không có hồi kết. Nó thành một nhịp, như hơi thở hay mạch đập.
Đứng dưới cây đàn, người xem không nghe một bản nhạc. Họ nghe khoảnh khắc một vật được phép vỡ ra một chút, rồi gom mình lại.
Vì sao nó còn ở lại
Nhiều tác phẩm động học gây ấn tượng ở lần xem đầu, rồi thành trò lặp. Concert for Anarchy khác ở chỗ khoảng lặng giữa các lần chuyển động dài hơn chính chuyển động. Tác phẩm dạy người xem chờ.
Và trong lúc chờ, người ta nhìn kỹ hơn. Thấy lớp sơn đen bóng. Thấy dây cáp. Thấy bóng của cây đàn trên sàn. Thấy rằng một vật nặng như vậy đang lơ lửng, và việc nó lơ lửng đã là một kiểu căng thẳng.
Horn không giải thích cây đàn muốn nói gì. Nó chỉ lặp lại một cử chỉ: mở ra, kêu lên, khép lại. Người xem tự điền phần còn lại, bằng ký ức của chính họ về những lúc một thứ tưởng vững chắc bỗng lộ ra bên trong.
Những nhạc cụ không còn được chơi theo cách thông thường có một sức nặng riêng. Ở một nơi khác, Susan Philipsz ghi lại tiếng của những nhạc cụ bị chiến tranh làm hỏng. Horn thì để cây đàn nguyên vẹn, và chỉ lấy đi trật tự của nó.
A piano upside down
Concert for Anarchy was made in 1990. Tate, which holds the work, lists its materials in one line: piano, hydraulic rams and compressor. Only three things.
The piano is a real black grand, the kind found in concert halls. But it does not stand on its three legs. It hangs upside down from the ceiling, belly up, keyboard tilted toward the viewer. In that position it looks like an animal trussed by its feet and hoisted.
Then, after a silence, the hydraulics inside start to work. The lid springs open. The keyboard slides out, keys pointing down like a tongue pushed out of a mouth. At the same moment a broken chord sounds, following no melody. A few seconds later everything pulls back in. The lid closes. The room is quiet again.
The movement repeats at intervals. No one presses a key. There is no score. The sound is only the consequence of a machine disordering itself.
Machines with bodies
Rebecca Horn was born in Germany in 1944. She became known in the early 1970s for things worn on the body: masks, gloves with absurdly long fingers, frames of fabric and feathers that extended the limbs. They made the wearer stronger and clumsier at once, able to reach further and more restricted.
Gradually the human figure left the work, but the sense of a body stayed. Horn's machines flap, tap, tremble, open and close. Tate holds several of them, with titles like Ballet of the Woodpeckers and Mechanical Body Fan. They are not robots. They are more like creatures with habits.
Concert for Anarchy belongs to that line. The piano does not represent a person, yet it behaves like a body. It rests. It convulses. It lets out a cry. It recovers.
The piano may be the most disciplined object an artist could choose. It carries years of practice, bourgeois parlours, silent concert halls. Turning it over turns those habits over too.
Chaos on a schedule
The title is a paradox. A concert is among the most arranged things there are: a start time, an order of pieces, an audience sitting still. Anarchy is the opposite. Horn puts the two words side by side and lets the piano hold both.
Because the chaos here is programmed too. The compressor fills, the rams push, then retract. The eruption is a planned event. Only the viewer does not know when it will come. What looks like loss of control turns out to be another, quieter kind of control.
The harsh sound does not damage the piano. After each outburst it returns to its shape, ready for the next. The breakdown has no ending. It becomes a rhythm, like breath or a pulse.
Standing beneath it, visitors do not hear a piece of music. They hear the moment an object is allowed to come apart a little, then gathers itself again.
Why it stays
Many kinetic works impress at first sight and then become a repeated trick. Concert for Anarchy differs because the silences between movements are longer than the movements. The work teaches its audience to wait.
While waiting, people look harder. The glossy black paint. The cables. The shadow of the piano on the floor. The fact that such a heavy thing is hanging in the air, and that its hanging is already a kind of tension.
Horn does not explain what the piano means. It repeats one gesture: open, cry out, close. Viewers fill in the rest from their own memory of moments when something that seemed solid suddenly showed its inside.
Instruments no longer played in the usual way carry their own weight. Elsewhere, Susan Philipsz recorded the sounds of instruments damaged by war. Horn keeps the piano intact and takes away only its order.
Contemporary Art