Essays · Photography

Santu Mofokeng. The Black Photo Album / Look at Me.

Mỗi tấm ảnh là một lựa chọn được nhìn thấy.

Each photograph is a choice to be seen.

Santu Mofokeng, The Black Photo Album / Look at Me: chân dung studio đen trắng của một người Nam Phi da đen mặc trang phục trang trọng

Tate · Tate


Những tấm ảnh ông không nhận ra

Santu Mofokeng (1956 đến 2020) là nhiếp ảnh gia Nam Phi, lớn lên ở Soweto. Ông làm nhiếp ảnh trong những năm chế độ apartheid, và phần lớn đời nghề của ông xoay quanh một câu hỏi: ảnh kể gì về người da đen Nam Phi, và ai là người kể.

Khi làm một dự án nghiên cứu về đời sống ở Soweto, Mofokeng bắt gặp trong nhà nhiều gia đình những tấm ảnh đen trắng rất cũ. Đó là chân dung ông bà, cụ kỵ của họ, chụp trong studio, mặc trang phục trang trọng. Ông kể rằng mình không thấy mình liên hệ được với những tấm ảnh ấy. Chúng không giống bất cứ hình ảnh nào về người da đen mà ông đã quen nhìn.

Chính cảm giác lạ đó dẫn ông đến tác phẩm này.

Tám mươi slide

The Black Photo Album / Look at Me: 1890 to 1950 ra mắt tại Johannesburg Biennale năm 1997. Đó là một buổi trình chiếu: 80 slide 35mm đen trắng, chiếu nối nhau trong phòng tối. Khoảng một nửa số slide là ảnh quét lại từ album của chín gia đình ở nhiều nơi tại Nam Phi, được Mofokeng xử lý kỹ thuật số.

Những người trong ảnh là tầng lớp trung lưu da đen, chụp trong khoảng từ năm 1890 đến năm 1950. Họ tự đặt thợ chụp. Họ đứng hoặc ngồi theo lối chân dung thời Victoria: áo vest, cổ cồn, váy dài, ghế tựa, phông vẽ. Nhiều tấm được sửa ảnh theo cách của studio thời ấy.

Tác phẩm hiện thuộc bộ sưu tập Tate, và đã được trưng bày tại Tate Modern. Nó là một trong những tác phẩm slide được Tate lưu giữ, một định dạng mà máy chiếu và phim đang dần biến mất.

Một kho lưu trữ ngược

Để hiểu vì sao những tấm ảnh gia đình này có sức nặng, cần nhớ hình ảnh người châu Phi thường được tạo ra như thế nào trong cùng giai đoạn. Phần lớn do người ngoài chụp: nhà nhân học, nhà truyền giáo, bưu thiếp cho khách châu Âu. Người trong ảnh là đối tượng để quan sát, phân loại. Họ không được chọn gì.

Album của Mofokeng làm điều ngược lại. Mỗi chân dung ở đây là một lần người da đen Nam Phi tự đặt hàng hình ảnh của mình. Họ chọn quần áo đẹp nhất, dáng đứng đàng hoàng nhất. Họ muốn được nhìn thấy như những người có tên, có nhà, có vị trí. Giới nghiên cứu gọi tác phẩm là một kho lưu trữ ngược, chống lại những hình dung cố định về người châu Phi.

Cũng có thể hỏi: vì sao họ chọn lối chân dung Victoria? Đó là ngôn ngữ của quyền lực thời thuộc địa. Dùng nó, họ vừa thuận theo, vừa đòi lại. Mofokeng không trả lời thay họ. Ông để câu hỏi mở trong phòng chiếu.

Nhìn tôi

Tên tác phẩm có hai phần. The Black Photo Album là tên một vật: một cuốn album. Look at Me là một câu nói, ở ngôi thứ nhất. Người trong ảnh lên tiếng, không phải người đứng sau máy.

Đặt cạnh nhau trong phòng tối, từng slide hiện lên rồi tắt, những gương mặt không quen này trở nên khó bỏ qua. Người xem không biết tên họ. Nhiều khi chính con cháu họ cũng không còn biết. Nhưng ánh nhìn vẫn còn, và nó nhìn thẳng ra.

Mofokeng không làm ra những tấm ảnh này. Ông tìm thấy chúng, và cho chúng một căn phòng để được nhìn lại. Công việc của ông là của một người giữ kho, không phải người chụp. Một cách làm tương tự xuất hiện ở album ảnh Iran của Newsha Tavakolian, nơi một cuốn album gia đình cũng trở thành nơi hỏi lại ai được quyền kể về ai.


Pictures he could not recognise

Santu Mofokeng (1956 to 2020) was a South African photographer who grew up in Soweto. He worked through the apartheid years, and much of his career turned on one question: what do photographs say about black South Africans, and who is doing the telling.

While working on a research project about life in Soweto, Mofokeng came across very old black and white photographs in many family homes. They were portraits of grandparents and great grandparents, taken in studios, in formal dress. He said he could not relate to them. They looked like no image of black people he was used to seeing.

That sense of strangeness led him to this work.

Eighty slides

The Black Photo Album / Look at Me: 1890 to 1950 premiered at the Johannesburg Biennale in 1997. It is a projection: 80 black and white 35mm slides shown in sequence in a dark room. About half are scans of photographs from the albums of nine families across South Africa, digitally reworked by Mofokeng.

The sitters were middle class black South Africans, photographed between 1890 and 1950. They commissioned the photographers themselves. They stand or sit in the manner of Victorian portraiture: suits, starched collars, long dresses, high backed chairs, painted backdrops. Many were retouched in the studio fashion of the day.

The work is now in the Tate collection and has been shown at Tate Modern. It is one of the slide based works Tate holds, a format whose projectors and film are slowly disappearing.

A counter archive

To see why these family pictures carry weight, remember how images of Africans were usually made in the same period. Mostly by outsiders: anthropologists, missionaries, postcard makers for European buyers. The people pictured were objects to observe and classify. They chose nothing.

Mofokeng's album does the opposite. Each portrait here is a moment when black South Africans ordered their own image. They chose their best clothes and their most dignified stance. They wanted to be seen as people with names, homes, standing. Scholars describe the work as a counter archive, set against fixed ideas of what Africans looked like.

One can also ask: why the Victorian manner? It was the visual language of colonial power. Using it, the sitters both complied and claimed something back. Mofokeng does not answer for them. He leaves the question open in the projection room.

Look at me

The title has two halves. The Black Photo Album names an object: an album. Look at Me is a sentence, in the first person. The sitter speaks, not the person behind the camera.

In a dark room, each slide appearing and fading, these unfamiliar faces become hard to ignore. The viewer does not know their names. Often their own descendants no longer know. But the gaze remains, and it looks straight out.

Mofokeng did not make these photographs. He found them and gave them a room in which to be seen again. His work was that of a keeper, not a photographer. A similar gesture appears in Newsha Tavakolian's Iranian photo album, where a family album also becomes a place to ask who has the right to tell whose story.