Essays · Olfactory Art
Sarana Mehra. Dyspnea.
Mỗi lần hít vào là một lần tin.
Every breath in is an act of trust.
Institute for Art and Olfaction · Institute for Art and Olfaction
Một chữ y khoa làm tên triển lãm
Dyspnea là thuật ngữ y khoa chỉ tình trạng khó thở. Đó là chữ bác sĩ viết vào bệnh án, không phải chữ người ta thường chọn cho một triển lãm nghệ thuật. Sarana Mehra chọn nó.
Triển lãm mở tại IAO Gallery, không gian trưng bày của The Institute for Art and Olfaction trên phố Chung King, Los Angeles, từ ngày 1 đến 26 tháng 4 năm 2022. Buổi khai mạc vào ngày 2 tháng 4. Ngày 23 tháng 4, nghệ sĩ có một buổi nói chuyện tại phòng trưng bày.
Thời điểm ấy, thế giới vừa đi qua hai năm Covid 19. Căn bệnh tấn công đường hô hấp. Trong nhiều tháng, hành động tự nhiên nhất của cơ thể, hít vào và thở ra, trở thành một điều phải cân nhắc. Đứng gần ai, ở trong phòng nào, không khí đã đi qua bao nhiêu lá phổi trước khi đến lượt mình.
Dyspnea nhìn lại khoảng thời gian đó. Không phải bằng số liệu hay tin tức, mà bằng một câu hỏi cũ hơn nhiều: con người phản ứng thế nào trước bệnh tật và cái chết, và mùi hương có vai trò gì trong những phản ứng ấy.
Người nghệ sĩ và cơ thể của mình
Sarana Mehra sinh ở London và sống ở Los Angeles. Bà học mỹ thuật tại Đại học Oxford, rồi học cao học tại Central Saint Martins ở London. Bà là người lai, mang cả hai quốc tịch Anh và Mỹ, và là một trong những người sáng lập nhóm Artists 4 Democracy.
Có một chi tiết khiến triển lãm này khác những tác phẩm nói về đại dịch từ xa. Mehra thuộc nhóm người có nguy cơ cao. Bà là người khuyết tật và có tiền sử bệnh tim. Với bà, nỗi sợ về hơi thở trong đại dịch không phải một ý niệm. Nó là một tính toán hằng ngày.
Vì vậy, Dyspnea vừa là một tác phẩm về một thời kỳ chung, vừa là một ghi chép rất riêng. Người đứng trong phòng trưng bày nhìn thấy nỗi lo của cả xã hội qua con mắt của một người có nhiều lý do để lo hơn phần lớn chúng ta.
Tranh vẽ, vật cúng, di vật và một mùi
Triển lãm gồm tranh vẽ, những vật cúng dạng điêu khắc và những món mang dáng di vật. Mehra dùng các biểu tượng đương đại đặt cạnh các thần thoại phương Đông và phương Tây. Cách làm ấy gợi đến những điện thờ, nơi con người từ rất lâu đã đặt đồ vật để cầu xin hay tạ ơn khi đối diện bệnh tật.
Phần mùi là một mùi mới, được Mehra làm cùng The Institute for Art and Olfaction dành riêng cho triển lãm. Trang giới thiệu gọi chủ đề của triển lãm là vai trò của mùi hương trong những phản ứng mang tính giả kim của con người trước cái chết và bệnh tật.
Chữ giả kim ở đây đáng để ý. Nhà giả kim tìm cách biến chất này thành chất khác. Trước bệnh tật, con người cũng làm vậy với mùi: đốt lá, xông khói, rắc nước thơm, lau cồn. Mỗi hành động là một cố gắng biến không khí nguy hiểm thành không khí an toàn. Có cái dựa trên khoa học, có cái dựa trên niềm tin, và có lúc hai thứ khó tách rời.
Mehra kể rằng trong đại dịch, mùi cồn isopropyl đã gây cho bà những phản ứng như sau sang chấn. Một mùi vốn gắn với việc làm sạch trở thành tín hiệu của mối nguy. Triển lãm giữ cả hai mặt đó: mùi có thể đánh thức nỗi đau, và mùi cũng có thể là một cách thanh tẩy về tinh thần.
Vì sao một triển lãm nhỏ đáng nhớ
Đại dịch để lại rất nhiều hình ảnh: phố vắng, bệnh viện quá tải, những khuôn mặt sau khẩu trang. Nhưng nó cũng để lại một kho mùi mà ít ai ghi chép. Mùi gel rửa tay ở mọi cửa ra vào. Mùi vải khẩu trang sau một ngày dài. Mùi của những căn phòng không ai dám mở cửa.
Dyspnea là một trong những nỗ lực hiếm hoi đưa kho mùi ấy vào phòng trưng bày. Nó không làm cho người xem sợ lại. Nó mời họ hít vào, một cách chậm rãi, trong một không gian được chuẩn bị cho việc đó, và tự hỏi hơi thở của mình đã thay đổi thế nào.
Có một nghịch lý nằm ở trung tâm tác phẩm. Để nhận ra mùi của một triển lãm về khó thở, người xem buộc phải thở. Chính hành động từng bị nghi ngờ lại là cánh cửa duy nhất để bước vào tác phẩm.
Hai năm sau, Mehra quay lại cùng phòng trưng bày với Death Tastes Plastic. Lần này, mùi không còn là mùi của một thời kỳ chung, mà là mùi của những hành lang bệnh viện bà đã đi qua.
A medical word as a title
Dyspnea is the medical term for shortness of breath. It is a word doctors write in charts, not one usually chosen for an art exhibition. Sarana Mehra chose it.
The show opened at IAO Gallery, the exhibition space of The Institute for Art and Olfaction on Chung King Road in Los Angeles, and ran from 1 to 26 April 2022. The opening reception was on 2 April. On 23 April the artist gave a talk in the gallery.
By then the world had lived through two years of Covid 19, a disease of the airways. For months, the most natural act of the body, breathing in and out, became something to weigh. How close to stand, which room to enter, how many lungs the air had passed through before it reached yours.
Dyspnea looks back at that time. Not through figures or news, but through a much older question: how do people respond to illness and death, and what part does scent play in those responses?
The artist and her body
Sarana Mehra was born in London and lives in Los Angeles. She studied fine art at the University of Oxford and took her MFA at Central Saint Martins in London. She is biracial and British American, and a co founder of Artists 4 Democracy.
One detail sets this show apart from works that describe the pandemic from a distance. Mehra is in a high risk group. She is disabled and has a cardiac history. For her, the fear of breathing during the pandemic was not an idea. It was a daily calculation.
So Dyspnea is both a work about a shared period and a very personal record. Visitors see the anxiety of a whole society through the eyes of someone with more reason to worry than most of us.
Drawings, votives, relics and a scent
The exhibition brought together drawings, sculptural votives and objects that read as relics. Mehra set contemporary symbols beside Eastern and Western mythologies. The arrangement recalls the shrine, where people have long placed objects to ask for help or give thanks in the face of disease.
The scent was new, developed by Mehra with The Institute for Art and Olfaction for the show. The gallery text describes the subject as the role of scent in the alchemic responses people have to death and disease.
The word alchemic matters. An alchemist tries to turn one substance into another. Faced with illness, people do something similar with smell: burning leaves, smoking rooms, sprinkling scented water, wiping with alcohol. Each gesture tries to turn dangerous air into safe air. Some rest on science, some on belief, and at times the two are hard to separate.
Mehra has said that during the pandemic, the smell of isopropyl alcohol set off responses in her like those that follow trauma. A smell tied to cleaning became a signal of danger. The show holds both sides: scent can wake pain, and scent can also serve as a kind of spiritual cleansing.
Why a small show stays
The pandemic left many images: empty streets, crowded wards, faces behind masks. It also left an archive of smells that few people recorded. Hand gel at every doorway. The cloth of a mask after a long day. Rooms no one dared to air.
Dyspnea is one of the rare attempts to bring that archive into a gallery. It does not make visitors afraid again. It asks them to breathe in, slowly, in a space prepared for it, and to ask how their own breathing has changed.
A paradox sits at the centre of the work. To notice the scent of an exhibition about breathlessness, you have to breathe. The very act once held in suspicion is the only way into the work.
Two years later, Mehra returned to the same gallery with Death Tastes Plastic. This time the scent was no longer that of a shared period, but of hospital corridors she had walked herself.
Olfactory Art