Essays · Olfactory Art
Sensoria: The Art and Science of our Senses.
Các giác quan không đứng riêng. Chúng nói chuyện với nhau.
The senses do not stand apart. They talk to each other.
Shared Sense Wall by Hilda Kozári. Image: Adam Bogdan; courtesy of CCA Łaźnia · STIRworld
Sau những năm cách ly
Nina Czegledy là nghệ sĩ, giám tuyển và nhà văn người Canada. Trong những năm đại dịch, khi người ta sống sau màn hình và ít chạm vào thế giới, bà bắt đầu nghĩ về một câu hỏi: sự cách ly đã làm gì với các giác quan của ta?
Câu trả lời của bà là Sensoria: The Art and Science of our Senses, một triển lãm được làm cùng Sensorium, trung tâm nghệ thuật số và công nghệ của Đại học York ở Toronto, và Trung tâm Nghệ thuật Đương đại Łaźnia ở Gdańsk, Ba Lan. Năm 2022, triển lãm mở song song ở hai nơi. Phần ở Toronto đóng cửa ngày 14 tháng 10, phần ở Gdańsk ngày 30 tháng 10.
Hai thành phố cách nhau một đại dương, cùng một câu hỏi. Czegledy muốn trình bày sự cảm nhận của giác quan theo cách dễ tiếp cận mà vẫn bất ngờ. Bà dựa trên một điều mà nghiên cứu hiện nay đã khẳng định: các giác quan của con người gắn với nhau và tác động qua lại. Ta không nhìn riêng, nghe riêng, ngửi riêng. Ta cảm nhận cùng lúc.
Một cái cây trong chai
Phần khứu giác của Sensoria có mặt của vài nghệ sĩ đã làm việc với mùi từ lâu. Nổi bật nhất là One Tree ID của nghệ sĩ Đức Agnes Meyer-Brandis.
Ý tưởng của tác phẩm đến từ khoa học thực vật. Mọi cây đều toả ra những hợp chất hữu cơ bay hơi, và cây dùng chúng để trao đổi thông tin: báo có sâu, gọi côn trùng, nhận ra cây bên cạnh. Mỗi cây có một đám mây phân tử riêng quanh mình, như một kiểu căn cước. Meyer-Brandis đo đám mây ấy ở từng phần của một cái cây: rễ, thân, lá kim. Có hơn một trăm hợp chất được nhận ra, dù không thể bắt được tất cả, vì chúng quá nhỏ và tan quá nhanh.
Rồi cùng nhà điều hương Marc vom Ende, bà làm những phân tử ấy thành một mùi hương cho con người. Người xức mùi ấy mang trên da căn cước của một cái cây cụ thể. Có thể, ở một mức độ hoá học mà ta không cảm nhận được, họ đang tham gia vào cuộc trò chuyện của cây cối. Meyer-Brandis còn mang đến Sensoria một tác phẩm nhỏ hơn với cái tên dễ thương: Have a tea with a Tree, uống trà cùng một cái cây.
Bên cạnh đó là Shared Sense Wall của Hilda Kozári, một nghệ sĩ nhiều năm làm việc với mùi, và World Sensorium của Gayil Nalls, một mùi hương làm từ cây thơm của gần như mọi quốc gia. Về World Sensorium, Penta đã viết riêng một bài. Raewyn Turner và Brian Harris cũng có tác phẩm trong triển lãm.
Năm giác quan trong một phòng
Mùi chỉ là một phần. Karolina Hałatek dựng Ascent, một sắp đặt ánh sáng trong sương mù, bao người xem vào một khoảng không mờ đục, nơi mắt mất đi điểm tựa quen thuộc. Artur Żmijewski chiếu Blindly, video năm 2010 của ông. Csenge Kolozsvari và Guy Van Belle cũng góp mặt.
Đặt các tác phẩm ấy cạnh nhau, triển lãm cho thấy một điều giản dị: khi một giác quan bị làm mờ, những giác quan khác lên tiếng. Trong sương mù của Hałatek, người ta chú ý hơn đến tiếng bước chân, đến không khí trên da. Trước một chai mùi, người ta nhắm mắt lại.
Sensoria không phải một triển lãm chỉ về mùi. Nhưng chính vì thế nó đặt mùi đúng chỗ: không phải một giác quan phụ, một thứ trang trí, mà là một trong năm cánh cửa ngang nhau. Sau những năm sống qua màn hình, lời nhắc ấy có giá trị riêng.
Cái cây của Meyer-Brandis vẫn đứng ở chỗ của nó, vẫn toả ra đám mây phân tử của nó, dù có ai ngửi hay không. Triển lãm chỉ làm một việc nhỏ: đưa cho ta một cái chai, để ta biết cuộc trò chuyện ấy vẫn diễn ra.
After the years of isolation
Nina Czegledy is a Canadian artist, curator and writer. During the pandemic years, when people lived behind screens and rarely touched the world, she began to think about a question: what has isolation done to our senses?
Her answer was Sensoria: The Art and Science of our Senses, an exhibition made with Sensorium, the centre for digital arts and technology at York University in Toronto, and the Łaźnia Centre for Contemporary Art in Gdańsk, Poland. In 2022 it ran in both places. The Toronto part closed on 14 October, the Gdańsk part on 30 October.
Two cities an ocean apart, one question. Czegledy wanted to present sensory perception in a way that was accessible yet unexpected. She built on something current research has confirmed: the human senses are bound together and act on one another. We do not see, hear and smell separately. We sense all at once.
A tree in a bottle
The olfactory part of Sensoria brought together several artists who have long worked with smell. The most striking was One Tree ID by the German artist Agnes Meyer-Brandis.
The idea comes from plant science. Every tree releases volatile organic compounds, and trees use them to exchange information: to warn of pests, to call insects, to recognise a neighbour. Each tree has its own cloud of molecules around it, a kind of identity. Meyer-Brandis measured that cloud at each part of one tree: roots, trunk, needles. More than a hundred compounds were identified, though not all can be caught, because they are so small and so short-lived.
Then, with the perfumer Marc vom Ende, she turned those molecules into a scent for people. Whoever wears it carries on their skin the identity of one particular tree. Perhaps, at a chemical level we cannot perceive, they join the conversation of trees. Meyer-Brandis also brought a smaller work with a gentle title: Have a tea with a Tree.
Alongside it were Shared Sense Wall by Hilda Kozári, an artist who has worked with smell for many years, and World Sensorium by Gayil Nalls, a scent made from the aromatic plants of almost every nation. Penta has written a separate essay on World Sensorium. Raewyn Turner and Brian Harris also showed work.
Five senses in one room
Smell was only one part. Karolina Hałatek built Ascent, an installation of light in fog that wraps visitors in a hazy space where the eye loses its usual anchors. Artur Żmijewski showed Blindly, his video from 2010. Csenge Kolozsvari and Guy Van Belle took part as well.
Placed together, the works show something simple: when one sense is dimmed, the others speak up. In Hałatek's fog people pay more attention to footsteps, to air on the skin. In front of a bottle of scent, people close their eyes.
Sensoria is not an exhibition about smell alone. That is exactly why it puts smell in the right place: not a minor sense or a decoration, but one of five equal doors. After years of living through screens, that reminder has its own value.
Meyer-Brandis's tree still stands where it stands, still giving off its cloud of molecules, whether or not anyone smells it. The exhibition does one small thing: it hands us a bottle, so we know the conversation is still going on.
Olfactory Art