Essays · Modern Art
Sonia Delaunay, Blaise Cendrars. La Prose du Transsibérien et de la petite Jehanne de France.
Một bài thơ được nghe bằng màu.
A poem heard in colour.
Cuốn sách cao hai mét
Năm 1913 ở Paris, nhà thơ Blaise Cendrars và hoạ sĩ Sonia Delaunay làm chung một cuốn sách không giống cuốn sách nào. Chữ và hình được in trên một tờ duy nhất, gấp kiểu đàn xếp thành hai mươi hai nếp. Khi mở hết ra, nó cao khoảng hai mét, rộng chưa đến bốn mươi phân.
Mỗi nếp có một phần thơ ở bên phải và một mảng màu nước của Delaunay ở bên trái. Màu của bà phần lớn trừu tượng, dựng từ những khối, những vệt quét, đi từ các tông phấn dịu đến xanh chàm, đỏ son, tím, vàng, xanh lá. Màu còn tràn sang bên phải, lấp vào khoảng trống giữa các khổ thơ.
Thơ của Cendrars được in bằng máy in chữ rời, với nhiều màu, nhiều cỡ, nhiều kiểu chữ khác nhau. Ở trên cùng, phía trên tựa đề, là một tấm bản đồ in màu đỏ vẽ tuyến đường tàu.
Cuốn sách do chính nhà xuất bản của Cendrars phát hành, Éditions des Hommes Nouveaux, một nhà xuất bản ông tự bỏ tiền lập ra. Vì khổ quá lớn, nó chỉ đọc được như một cuốn sách khi mở ra toàn bộ. Ngày nay nó thường được trưng bày nằm dài trong tủ kính hoặc treo thẳng lên tường. Bản ở Tate được bảo tàng mua năm 1980.
Chuyến tàu và câu hỏi lặp lại
Bài thơ viết theo lối thơ tự do, đi theo dòng suy nghĩ và ấn tượng của người kể trên chuyến tàu xuyên Siberia. Nhịp thơ gấp và giật, giống chuyển động của đoàn tàu, giống những cảnh chết chóc, đổ nát và nghèo đói lướt qua ô cửa sổ.
Xen giữa những đoạn tả ấy là một câu hỏi lặp đi lặp lại của Jehanne, người bạn đồng hành của nhà thơ: Blaise, chúng ta có còn xa Montmartre lắm không? Câu hỏi không được trả lời. Nó chỉ quay trở lại, như một điệp khúc của nỗi nhớ.
Phần cuối bài thơ quay về Paris, về vẻ sống động của thành phố: nghệ thuật, tiểu thuyết, quán cà phê, và hai biểu tượng lớn của thời hiện đại là tháp Eiffel và vòng đu quay khổng lồ. Đó cũng là hai hình ảnh cụ thể duy nhất trong phần màu của Delaunay. Tháp Eiffel khi ấy là một đề tài quen thuộc trong nhà Delaunay, như trong loạt tranh của chồng bà, Robert Delaunay.
Đồng thời, không minh hoạ
Hai tác giả gọi đây là cuốn sách đồng thời đầu tiên. Chữ đồng thời gắn với lý thuyết simultanisme mà Sonia phát triển cùng Robert Delaunay: đặt những màu nhất định cạnh nhau để tạo ra hiệu ứng hài hoà, trữ tình, thậm chí tạo ra cảm giác chuyển động.
Trong cuốn sách này, khi Cendrars thử đưa chuyển động vào câu chữ, Delaunay thử tạo chuyển động bằng sự tương phản của màu và những hình khối động. Phần của bà không kể lại câu chuyện của bài thơ. Nó là một vật tương đương, được làm ra để nhìn cùng lúc với chữ. Theo lời được ghi lại, bà chép bài thơ thành màu trong khi nghe nó được đọc lên.
Delaunay sinh ra ở Ukraine, sống ở Nga và Đức trước khi sang Paris, và nói thành thạo nhiều thứ tiếng. Chính vì biết giới hạn của ngôn ngữ, bà quan tâm đến khả năng của một thứ ngôn ngữ bằng hình, không biên giới, vượt qua quốc gia. Màu, với bà, có thể nói những điều chữ không nói hết.
Chiều cao của tháp Eiffel
Hai tác giả dự định in một trăm năm mươi bản. Nếu xếp nối đầu các bản với nhau, tổng chiều dài sẽ bằng chiều cao của tháp Eiffel. Kế hoạch ấy không thành. Chỉ khoảng sáu mươi bản được in.
Dù vậy, cuốn sách gây tiếng vang lớn. Nó ra đời giữa lúc Paris sôi động nhất với các trào lưu tiên phong, từ dã thú, lập thể đến Orphism. Ngày nay nó được xem là một cột mốc của sách nghệ sĩ thế kỷ hai mươi.
Người đọc La Prose du Transsibérien phải đi theo nó từ đầu đến cuối, từ trên xuống dưới. Khổ giấy dài buộc mắt đi một quãng đường, và ta nhận ra chính mình cũng đang di chuyển. Delaunay tiếp tục thử nghiệm với ngôn ngữ hình ảnh suốt sự nghiệp, trên tranh, vải, quần áo, sách và áp phích. Nhưng hiếm có vật nào của bà đặt chữ và màu gần nhau đến thế.
A book two metres tall
In Paris in 1913 the poet Blaise Cendrars and the painter Sonia Delaunay made a book unlike any other. Text and image were printed on a single sheet, folded like an accordion into twenty two panels. Fully opened, it stands about two metres tall and under forty centimetres wide.
Each panel carries part of the poem on the right and a watercolour by Delaunay on the left. Her colour is mostly abstract, built from blocks and sweeps, ranging from soft pastels to indigo, vermilion, purple, yellow and green. It spills onto the right side too, filling the gaps between the stanzas.
Cendrars's poem was printed by letterpress in varied colours, sizes and typefaces. At the top, above the title, a map printed in red traces the railway route.
The book was published by Cendrars's own self financed house, Éditions des Hommes Nouveaux. Because of its size, it can only be read as a book when fully open. Today it is usually shown laid out in a vitrine or hung on a wall. Tate purchased its copy in 1980.
The train and the returning question
The poem is free verse that follows the narrator's thoughts and impressions on the railway across Siberia. Its rhythm is jolting, like the train, like the scenes of death, ruin and poverty passing the window.
Between these passages comes a question, again and again, from Jehanne, the poet's companion: Blaise, are we very far from Montmartre? It is never answered. It only returns, like a refrain of longing.
The last part turns back to Paris and its liveliness: art, novels, cafés, and the two great symbols of modern life, the Eiffel Tower and the Great Wheel. These are the only figurative images in Delaunay's colour. The tower was a familiar subject in the Delaunay household, as in the paintings of her husband Robert Delaunay.
Simultaneous, not illustrated
The authors called it the first simultaneous book. The word ties to simultanism, the theory Sonia developed with Robert Delaunay: placing certain colours together to produce harmonious, lyrical effects, even a sense of movement.
As Cendrars tried to put motion into words, Delaunay sought motion through contrasting colours and dynamic shapes. Her part does not retell the poem. It is an equivalent, meant to be seen at the same time as the text. By their own account, she transcribed the poem into colour as she heard it read aloud.
Delaunay was born in Ukraine and lived in Russia and Germany before Paris, and spoke several languages with ease. Knowing the limits of language, she was drawn to the idea of a pictorial language, borderless and transnational. Colour, for her, could say what words could not.
The height of the Eiffel Tower
The authors planned an edition of one hundred and fifty. Laid end to end, the copies would have matched the height of the Eiffel Tower. The plan did not come true. Only about sixty were printed.
Even so, the book caused a sensation. It appeared in the most intense years of the Paris avant garde, amid Fauvism, Cubism and Orphism. It is now seen as a landmark of the twentieth century artist's book.
A reader must follow La Prose du Transsibérien from start to end, top to bottom. The long sheet makes the eye travel a distance, and we become aware that we too are moving. Delaunay went on exploring pictorial language all her life, in paintings, textiles, clothes, books and posters. Few of her works bring word and colour so close.
Modern Art