Essays · Olfactory Art
Abraham Bosse. L'Odorat.
Người ngửi hoa, chó ngửi nhau. Cùng một giác quan.
People smell flowers, dogs smell each other. One sense.
The Metropolitan Museum of Art, Harris Brisbane Dick Fund, 1926 (Open Access, public domain) · The Metropolitan Museum of Art
Một buổi chiều trên sân thượng
Tấm màn nặng được vén lên, buộc bằng tua. Phía dưới là một sân thượng lát đá, lan can tiện hình con tiện, trên cột đặt những quả cầu đá tròn. Một cột trụ lớn đứng giữa, chia khung tranh làm hai.
Bên trái, một đôi nam nữ đứng sát nhau. Người đàn ông đội mũ rộng vành có lông chim, áo chẽn, quần phồng, ủng có nơ. Ông đưa một bông hoa lên gần mặt. Người phụ nữ mặc váy dài, cổ áo ren rộng, tay cầm một vật nhỏ chỉ về phía khu vườn. Sau lưng họ, một người khác cũng đang cầm thứ gì đó đưa lên mũi.
Dưới chân đôi nam nữ, hai con chó nhỏ đang đánh hơi nhau. Ở góc phải, trên bậc thang, một đứa trẻ ôm một chậu hoa.
Và phía sau tất cả là khu vườn. Những bồn hoa trồng theo hoa văn, lối đi thẳng tắp, hàng cây cắt tỉa, vài người nhỏ xíu đang dạo. Một khu vườn kiểu Pháp, trật tự, sạch, trải xa đến tận hàng cây cuối.
Bosse và năm cảnh đời thường
Abraham Bosse sinh ở Tours khoảng năm 1602 đến 1604 và mất ở Paris năm 1676. Ông là thợ khắc axit, một trong những người làm tranh in nổi tiếng nhất nước Pháp thời vua Louis XIII. Năm 1645, ông còn in một cuốn sách hướng dẫn kỹ thuật khắc axit, được dùng rộng rãi trong nhiều thế hệ sau.
Bộ Les Cinq Sens, Năm giác quan, được làm trong khoảng 1635 đến 1638, do Melchior Tavernier xuất bản ở Paris. Bộ gồm năm bản: thính giác, thị giác, khứu giác, vị giác, xúc giác. Mỗi bản có tên giác quan bằng tiếng Latin và tiếng Pháp trong một khung trang trí ở giữa lề dưới, hai bên là hai bài thơ bốn câu, một bài Latin, một bài Pháp.
Điều làm bộ tranh khác đi là cách Bosse chọn cảnh. Trước ông, khứu giác thường là một nữ thần, một nhân vật ngụ ngôn trong trang phục cổ đại. Bosse là một trong những người đầu tiên vẽ năm giác quan bằng năm cảnh đời sống đương thời. Người trong tranh mặc đúng quần áo người Paris khá giả thời ấy mặc. Căn phòng, khu vườn, đồ đạc đều là những thứ người xem nhận ra.
Bộ tranh thành công ngay từ khi ra đời. Các hoạ sĩ về sau chép lại nó, trên tranh, trên đồ trang trí. Bản của Bảo tàng Metropolitan ở New York có khổ bản khắc khoảng 25,8 x 32,5 cm, được mua năm 1926.
Khứu giác như một phong cách sống
Nhìn kỹ, L'Odorat không chỉ nói về cái mũi. Nó nói về một lối sống.
Bài thơ Latin bên trái nhắc đến Flora và hoa hồng, đến Pomona và trái cây, những vị thần của vườn. Bài thơ Pháp bên phải nói về buổi sáng và tinh chất của hoa. Thần thoại vẫn còn đó, nhưng chỉ trong chữ. Trong hình, chỉ còn người thật.
Và những người thật ấy đang làm gì? Họ đứng ở chỗ cao nhất của khu vườn, ăn mặc chỉn chu nhất, ngửi một bông hoa như ngửi một thứ đã được chọn sẵn cho mình. Mùi hương ở đây gắn với của cải: một khu vườn đủ lớn để cần người chăm, hoa trồng trong bồn hoa văn, trẻ con mang chậu hoa lên cho người lớn.
Nhưng Bosse cũng là một người quan sát tinh. Ông đặt hai con chó ngay giữa tiền cảnh, sát bên chân chủ. Trong truyền thống tranh năm giác quan, chó thường đi cùng khứu giác, vì mũi chó tinh hơn mũi người. Ở đây, chúng nhắc một điều giản dị: dưới lớp áo và nghi thức, ngửi vẫn là một việc của cơ thể.
Năm giác quan của Bosse thường được đọc như tư liệu về quần áo, nội thất, phong tục Paris thế kỷ 17. Với L'Odorat, người xem có thêm một thứ: một hình dung về việc người thời ấy muốn được thấy là đang ngửi gì. Đặt cạnh những bộ năm giác quan thế kỷ 16, như bộ của Jost Amman, người xem thấy rõ mùi đã rời thế giới biểu tượng để bước vào đời sống hằng ngày như thế nào.
An afternoon on the terrace
A heavy curtain is drawn back and tied with tassels. Below it is a paved terrace with a turned balustrade, stone spheres set on its posts. A tall column rises in the middle, dividing the image in two.
On the left a couple stands close together. The man wears a broad plumed hat, a doublet, full breeches and beribboned boots, and raises a flower towards his face. The woman wears a long gown with a wide lace collar and points something small towards the garden. Behind them another figure also lifts something to the nose.
At the couple's feet two small dogs are sniffing each other. At the right, on the steps, a child holds a pot of flowers.
Behind it all lies the garden. Patterned beds, straight paths, clipped trees, a few tiny figures strolling. A French garden, orderly and clean, stretching to the last row of trees.
Bosse and five scenes of daily life
Abraham Bosse was born in Tours around 1602 to 1604 and died in Paris in 1676. He was an etcher, one of the best known printmakers in France under Louis XIII, and in 1645 he published a manual on etching technique that was used for generations.
Les Cinq Sens, The Five Senses, was made around 1635 to 1638 and published in Paris by Melchior Tavernier. Five plates: hearing, sight, smell, taste, touch. Each carries the name of its sense in Latin and French in an ornamental cartouche at the bottom centre, flanked by two quatrains, one Latin, one French.
What sets the series apart is Bosse's choice of scene. Before him, smell was usually a goddess or an allegorical figure in antique dress. Bosse was among the first to show the five senses through five scenes of contemporary life. His figures wear what well off Parisians actually wore. The rooms, the garden, the furniture were things viewers recognised.
The series was a success from the start, and later painters copied it on canvas and in decoration. The impression at the Metropolitan Museum in New York has a plate of about 25.8 by 32.5 cm and was acquired in 1926.
Smell as a way of living
Look closely and L'Odorat is not only about the nose. It is about a way of life.
The Latin verse at left names Flora and roses, Pomona and fruit, the deities of the garden. The French verse at right speaks of morning and the essence of flowers. Myth survives, but only in the words. In the image there are only real people.
And what are they doing? They stand at the highest point of the garden, in their best clothes, smelling a flower as if it had been chosen for them. Scent here belongs to wealth: a garden big enough to need gardeners, flowers set in patterned beds, a child bringing a pot up to the adults.
Yet Bosse was a sharp observer. He places two dogs in the very foreground, at their owners' feet. In images of the five senses the dog often accompanies smell, since its nose is keener than ours. Here the dogs remind us of something simple: beneath the clothes and the manners, smelling is still a thing the body does.
Bosse's senses are often read as a record of seventeenth century Parisian dress, interiors and customs. L'Odorat adds one more thing: a picture of what people of that time wished to be seen smelling. Set beside sixteenth century series of the senses, such as Jost Amman's, it shows how smell left the world of symbols and stepped into daily life.
Olfactory Art