Essays · Olfactory Art
Alejandro Ros, Pablo Schanton. Cerca.
Muốn ngửi, phải đến gần hơn mức lịch sự cho phép.
To smell, you must come closer than manners allow.
BP.19 Bienal de Performance · BP.19 Bienal de Performance (Buenos Aires)
Bốn người ngủ trong bóng tối
Tháng 5 năm 2019, trong khuôn khổ BP.19, Biennale Trình diễn của Buenos Aires, khán giả bước vào một căn phòng tối ở Complejo Art_Media trên đại lộ Corrientes. Trong phòng có bốn người khoả thân đang ngủ. Họ nằm trên cao, cách mặt sàn khoảng 1,4 mét.
Da của mỗi người được xức bốn mùi khác nhau, ở bốn vị trí khác nhau trên cơ thể. Mùi không toả ra khắp phòng. Nó nằm sát da. Muốn ngửi, khán giả phải tiến thật gần, gần đến mức chỉ còn vài phân giữa mũi mình và cơ thể một người lạ.
Trong bóng tối có âm thanh: tiếng tim đập, tiếng côn trùng, những âm thanh gợi ý về giấc mơ của người đang ngủ. Tác phẩm tên là Cerca, tiếng Tây Ban Nha nghĩa là gần.
Tác phẩm diễn trong năm ngày, từ 12 đến 16 tháng 5, mỗi ngày vài giờ. Năm người trình diễn thay phiên nằm trong phòng: Leandra Levine, Mariana Moreno, Erica D'Alessandro, Mariano Rapetti và Juan Pablo Sierra.
Một nhà thiết kế và một nhà phê bình âm nhạc
Hai tác giả của Cerca không đến từ thế giới nước hoa. Alejandro Ros, sinh năm 1964 ở Tucumán, là nhà thiết kế đồ hoạ, học ở Đại học Buenos Aires. Ông đã nhận giải Konex bạch kim năm 2002 cùng nhiều giải Gardel.
Pablo Schanton, sinh năm 1965 ở Buenos Aires, học văn chương ở cùng trường, làm báo và phê bình âm nhạc nhiều năm. Biennale giới thiệu ông là nghệ sĩ làm việc với âm thanh và mùi.
Phần mùi được làm cùng nhiều perfumer của IFF Argentina, chi nhánh của một tập đoàn mùi hương quốc tế. Phần âm thanh do Aldo Benítez và Roger Delahaye thiết kế. Năm 2020, Cerca có tên trong vòng chung kết giải Sadakichi của Institute for Art and Olfaction, giải dành cho tác phẩm thử nghiệm với mùi.
Đạo đức của sự gần gũi
Câu hỏi mà Cerca đặt ra rất rõ: ta được phép đến gần một người đang ngủ tới mức nào?
Trong đời sống, khoảng cách giữa hai cơ thể được điều chỉnh bằng những luật không viết. Với người lạ, ta giữ một khoảng. Với người thân, khoảng ấy thu lại. Ngửi một người là vượt qua gần hết các khoảng đó. Mùi da chỉ đến được mũi khi ta đứng ở vùng của người yêu, của cha mẹ bên con nhỏ.
Cerca mở vùng ấy cho người lạ. Và nó chọn người ngủ, những người không thể đồng ý hay từ chối trong lúc đó. Khán giả vì vậy ở trong một thế khó. Tác phẩm mời họ đến gần. Nhưng mỗi bước đến gần lại khiến họ tự hỏi mình có đang xâm phạm không.
Các tác giả gọi đó là một thứ đạo đức vô thức của sự chạm. Không ai chạm vào ai. Nhưng mũi đi đến gần hơn cả bàn tay thường được phép.
Nghe lén một giấc mơ
Âm thanh trong Cerca đóng vai những gợi ý. Chúng như tiếng vọng của những gì đang diễn ra trong đầu người ngủ. Mùi trên da làm việc tương tự. Mỗi mùi là một manh mối nhỏ, một mảnh của giấc mơ mà khán giả không thể xem trọn.
Tác phẩm dùng một chữ rất chính xác cho hành động của khán giả: nghe lén. Người xem không được mời vào giấc mơ. Họ chỉ đứng ở rìa, cúi xuống, thu lấy những gì rò ra ngoài qua da và qua không khí.
Chính cảm giác đó làm Cerca khác những tác phẩm mùi đặt trong lọ, trong ống, trong máy khuếch tán. Ở đây, vật mang mùi là một con người thật, đang thở, đang ấm. Mùi không tách khỏi người. Muốn có mùi, phải chấp nhận ở gần người.
Four sleepers in the dark
In May 2019, as part of BP.19, the Buenos Aires Performance Biennial, visitors entered a dark room at Complejo Art_Media on Avenida Corrientes. Inside were four naked people, asleep. They lay raised about 1.4 metres above the floor.
Each body carried four different scents in four different places on the skin. The smells did not fill the room. They stayed on the skin. To smell them, visitors had to come very close, to within a few centimetres of a stranger's body.
There was sound in the dark: heartbeats, insects, hints of what the sleepers might be dreaming. The work is called Cerca, Spanish for close.
It ran for five days, from 12 to 16 May, a few hours each day. Five performers took turns in the room: Leandra Levine, Mariana Moreno, Erica D'Alessandro, Mariano Rapetti and Juan Pablo Sierra.
A designer and a music critic
Neither author came from perfume. Alejandro Ros, born in Tucumán in 1964, is a graphic designer trained at the University of Buenos Aires, with a Platinum Konex award in 2002 and several Gardel awards.
Pablo Schanton, born in Buenos Aires in 1965, studied literature at the same university and has long worked as a journalist and music critic. The biennial presents him as an artist working with sound and smell.
The scents were made with several perfumers at IFF Argentina, the local branch of an international scent company. The sound was designed by Aldo Benítez and Roger Delahaye. In 2020 Cerca was a finalist for the Institute for Art and Olfaction's Sadakichi Award for experimental work with scent.
The ethics of proximity
The question Cerca asks is plain: how close may we come to someone who is asleep?
In daily life the distance between bodies is governed by unwritten rules. With strangers we keep a gap. With those close to us it shrinks. To smell someone is to cross nearly all of those gaps. Skin reaches the nose only from the zone of lovers, or of a parent beside a small child.
Cerca opens that zone to strangers. And it chooses sleepers, people unable to consent or refuse at that moment. Visitors are left in an awkward place. The work invites them in. Yet every step closer makes them ask whether they are intruding.
The authors speak of an unconscious morality of touch. Nobody touches anybody. But the nose goes nearer than a hand would normally be allowed.
Eavesdropping on a dream
The sounds in Cerca work as hints, like echoes of what is passing through the sleepers' minds. The scents on the skin do the same. Each is a small clue, a fragment of a dream the visitor can never see whole.
The work uses a precise word for what the audience does: eavesdropping. Visitors are not invited into the dream. They stand at its edge, lean in, and catch what leaks out through skin and air.
That is what separates Cerca from scent works held in bottles, tubes or diffusers. Here the carrier of the smell is a living person, breathing and warm. The smell cannot be separated from the person. To have it, you must accept being near them.
Olfactory Art