Essays · Olfactory Art
Alessandro Piangiamore. Primavera Piangiamore.
Một mùi được giữ lại bằng cách không bao giờ được ngửi.
A smell kept by never being smelled.
Palais de Tokyo · Palais de Tokyo
Mùi của người lạ
Năm 2014, Palais de Tokyo ở Paris dành một phần không gian Les Modules, chương trình được Fondation Pierre Bergé Yves Saint Laurent hỗ trợ, cho nghệ sĩ Ý Alessandro Piangiamore. Ông sinh năm 1976, sống và làm việc ở Rome. Người giám tuyển là Daria de Beauvais.
Dự án chính của triển lãm mang tên Primavera Piangiamore. Nó bắt đầu từ một lời đề nghị: một số người lạ, không để lại tên, đồng ý trao cho nghệ sĩ mùi của họ, tức là thứ nước hoa họ vẫn dùng. Những mùi ấy được gom lại, trộn vào nhau, thành một mùi chung mà không ai trong số họ từng mang.
Chi tiết này quan trọng. Khi những mùi riêng được trộn vào nhau, không người hiến tặng nào còn tìm lại được phần của mình. Mùi của một người vốn là dấu hiệu nhận biết, như giọng nói hay chữ viết tay. Trong tác phẩm này, dấu hiệu ấy bị hoà vào một đám đông. Cái còn lại không phải chân dung của ai, mà là chân dung của việc trao đi.
Rồi mùi được đưa vào thuỷ tinh. Không phải vào một chiếc lọ có nắp. Vào bên trong chính khối thuỷ tinh, trong một khoang kín không có lối ra.
Một nghìn độ
Việc này khó hơn nghe có vẻ. Để hàn kín thuỷ tinh, cần nhiệt độ gần 1000°C. Ở nhiệt độ ấy, chất lỏng nào cũng bốc hơi ngay lập tức. Piangiamore phải nhờ đến hiểu biết kỹ thuật của những người thợ thổi thuỷ tinh để niêm kín khoang nước hoa mà không làm nó biến mất.
Hình dáng cuối cùng của những khối thuỷ tinh cũng được giao cho tay nghề của thợ. Chúng mang dáng hữu cơ, như một thứ gì đó mọc lên hơn là được đúc ra. Theo Palais de Tokyo, chính sức nóng khắc nghiệt ấy là thứ ngăn mùi bay hơi, và giữ cho mùi không bao giờ ngửi thấy được từ bên ngoài.
Kết quả là một điêu khắc về mùi mà người xem không thể ngửi. Họ đứng trước một vật trong suốt, nhìn thấy khoang chứa, biết rằng bên trong có mùi của nhiều người lạ. Và chỉ có thế. Tác phẩm đòi hỏi người xem hình dung, thay vì hít vào.
Nghệ thuật khứu giác thường tìm cách đưa mùi đến gần người xem hơn: máy khuếch tán, phòng kín, vật liệu toả hương. Piangiamore đi hướng ngược lại. Ông đặt giữa mùi và mũi một bức tường không vượt qua được, rồi bảo người xem rằng mùi ở ngay đó, cách vài milimét.
Sáp nến từ các nhà thờ
Trong cùng triển lãm, Piangiamore đặt những khối thuỷ tinh cạnh loạt La cera di Roma. Đó là những tấm phủ sáp lấy từ nến cúng, gom về từ các nhà thờ ở Rome.
Mỗi cây nến cúng là một lời cầu xin của một người không tên. Người ta thắp nến, để nó cháy, rồi rời đi. Sáp còn lại là dấu vết của những lời cầu xin ấy, trộn lẫn vào nhau như những mùi trong khối thuỷ tinh. Sáp nến cũng có mùi, thứ mùi ấm, hơi khói, ai từng bước vào một nhà thờ nhỏ đều nhận ra. Wolfgang Laib từng dựng cả một căn phòng bằng sáp ong để người xem bước vào mùi ấy. Piangiamore thì giữ sáp ở dạng bề mặt, dẹt, lặng.
Đặt cạnh nhau, hai loạt tác phẩm nói về cùng một điều: những dấu vết vô danh của nhiều người được gom lại thành một vật. Một bên giữ mùi bằng cách khoá nó lại. Một bên giữ lời cầu nguyện bằng thứ còn sót sau khi ngọn lửa tắt.
Primavera Piangiamore đáng nhớ vì nó đặt ra một câu hỏi hiếm gặp trong nghệ thuật khứu giác: một mùi không ai ngửi được thì còn là mùi không? Tác phẩm trả lời bằng cách không trả lời. Mùi vẫn ở đó. Chỉ là nó không còn thuộc về không khí nữa.
The smell of strangers
In 2014 the Palais de Tokyo in Paris gave part of Les Modules, a programme supported by the Fondation Pierre Bergé Yves Saint Laurent, to the Italian artist Alessandro Piangiamore. Born in 1976, he lives and works in Rome. The curator was Daria de Beauvais.
The central project of the show was Primavera Piangiamore. It began with a request: a number of anonymous strangers agreed to give the artist their smell, meaning the perfume they wore. Those smells were gathered and mixed into a shared scent that none of them had ever worn.
This detail matters. Once the private smells are mixed, no donor can find their own part again. A person's smell is a mark of identity, like a voice or handwriting. In this work that mark dissolves into a crowd. What remains is not a portrait of anyone, but a portrait of giving something away.
Then the scent went into glass. Not into a bottle with a cap. Into the glass itself, in a sealed cavity with no way out.
A thousand degrees
This is harder than it sounds. Sealing glass takes a temperature close to 1000°C. At that heat any liquid evaporates instantly. Piangiamore turned to the technical knowledge of glassblowers to seal the perfume cavity without the perfume disappearing.
The final shape of the sculptures was also entrusted to the glassmakers' skill. They are organic in form, closer to something grown than something cast. According to the Palais de Tokyo, the extreme heat is exactly what keeps the scent from evaporating and makes it imperceptible from outside.
The result is a sculpture of smell that cannot be smelled. Visitors stand before a transparent object, see the cavity, know that inside is the scent of many strangers. And that is all. The work asks the viewer to imagine rather than inhale.
Olfactory art usually tries to bring smell closer to the viewer: diffusers, closed rooms, scented materials. Piangiamore goes the other way. He sets an impassable wall between smell and nose, then tells the viewer the smell is right there, a few millimetres away.
Wax from the churches
In the same show Piangiamore placed the glass pieces beside the series La cera di Roma: panels coated in wax from votive candles collected from the churches of Rome.
Each votive candle is a plea from someone unnamed. People light it, let it burn and leave. The wax that remains is the trace of those pleas, blended together like the smells in the glass. Candle wax has a smell too, warm and slightly smoky, familiar to anyone who has stepped into a small church. Wolfgang Laib once built a whole room of beeswax for visitors to walk into that smell. Piangiamore keeps the wax as a flat, quiet surface.
Side by side, the two series speak of the same thing: anonymous traces of many people gathered into one object. One keeps a smell by locking it away. The other keeps prayers through what is left after the flame goes out.
Primavera Piangiamore stays with us because it asks a question rare in olfactory art: is a smell that no one can smell still a smell? The work answers by not answering. The smell is still there. It simply no longer belongs to the air.
Olfactory Art