Essays · Olfactory Art
Francis Kurkdjian. Parfum, sculpture de l'invisible.
Một mùi không có hình, nhưng vẫn chiếm chỗ.
A smell has no shape, yet it takes up space.
Palais de Tokyo · Palais de Tokyo
Một nhà nước hoa trong một bảo tàng
Từ ngày 29 tháng 10 đến 23 tháng 11 năm 2025, Palais de Tokyo ở Paris mở một triển lãm tên là Parfum, sculpture de l'invisible. Dịch sát: nước hoa, điêu khắc của cái vô hình. Triển lãm nằm ở tầng lửng của toà nhà, trong một khu gọi là Saut du Loup.
Người đứng tên là Francis Kurkdjian, nhà điều hương người Pháp, giám đốc sáng tạo của Maison Francis Kurkdjian. Ông lập nhà nước hoa này năm 2009 cùng Marc Chaya. Triển lãm do chính nhà nước hoa tổ chức, để đánh dấu ba mươi năm sáng tác của ông. Muốn vào xem, khách phải đặt chỗ trước qua trang của thương hiệu.
Chi tiết ấy quan trọng. Palais de Tokyo là một trong những trung tâm nghệ thuật đương đại lớn của Paris. Nhưng lần này, người kể chuyện không phải một giám tuyển độc lập. Đó là một thương hiệu kể về chính mình, bằng ngôn ngữ của bảo tàng.
Điều đó không làm triển lãm mất giá trị để nhìn. Nó chỉ đổi cách nhìn. Người xem đi qua những căn phòng vừa như một triển lãm nghệ thuật, vừa như một cuốn hồi ký của một người làm mùi.
Những người đối thoại
Triển lãm được dựng như một chuỗi cuộc trò chuyện. Kurkdjian làm việc với người từ nhiều nghề khác nhau: nghệ sĩ Sophie Calle, nghệ sĩ Yann Toma, đạo diễn sân khấu Cyril Teste, nhiếp ảnh gia Christelle Boulé, nhạc trưởng và nghệ sĩ cello Klaus Mäkelä. Báo chí Pháp còn kể thêm nhà thiết kế Felipe Ribon và đầu bếp Anne-Sophie Pic.
Sophie Calle, người từng biến đồ đạc của khách lạ trong phòng khách sạn thành tác phẩm như trong The Hotel, là cái tên đứng đầu. Theo các bài viết về triển lãm, hai người gặp nhau năm 1999, khi Calle nhờ Kurkdjian làm một mùi để chuyển mùi của tiền thành nước hoa. Kurkdjian coi lần gặp ấy là một bước ngoặt. Đó là lần đầu một nghệ sĩ hỏi ông không phải về một mùi dễ chịu, mà về một ý tưởng.
Với Yann Toma, ông làm L'Or bleu, một thứ nước hoa uống được. Trong triển lãm, nó chảy ra từ một đài phun nhỏ. Ở một hành lang khác, những bông hồng bằng sứ do nghệ nhân Manufacture de Sèvres nung được đặt thành hàng, và chính những cánh hoa sứ ấy toả mùi.
Mỗi vật là một cách đưa mùi ra khỏi cái chai. Mùi đi vào nước để uống, vào sứ để nhìn, vào âm nhạc, vào ảnh. Triển lãm gọi chúng là tác phẩm di sản, sắp đặt khứu giác và vật thể thơm.
Một căn phòng quanh một chai nước hoa
Tác phẩm mới nhất của triển lãm là L'Alchimie des sens, tạm dịch là giả kim của các giác quan. Đó là một sắp đặt nhập vai, dựng quanh Baccarat Rouge 540, mùi nổi tiếng nhất của nhà Kurkdjian.
Ở đây, ý tưởng điêu khắc được đẩy xa nhất. Một mùi vốn nằm trong chai, được bán ở cửa hàng, được xịt lên cổ tay, giờ được trải ra thành cả một căn phòng. Người xem không cầm mùi lên. Họ bước vào trong nó.
Cũng ở đây, sự lưỡng lự của triển lãm lộ rõ nhất. Một căn phòng quanh một sản phẩm đang bán chạy vừa là một tác phẩm, vừa là một bài giới thiệu. Người xem có quyền cảm nhận cả hai. Không cần chọn một.
Mùi có phải là điêu khắc không
Câu hỏi trong tên triển lãm cũ hơn triển lãm nhiều. Từ đầu thế kỷ 20, các nghệ sĩ đã thử đặt mùi vào phòng trưng bày. Nhưng người làm nước hoa hiếm khi được mời vào bảo tàng với tư cách tác giả. Họ thường đứng sau chai, sau thương hiệu, sau gương mặt quảng cáo.
Kurkdjian đòi một vị trí khác. Ông mô tả nước hoa như một chất liệu được hít thở, giống như đá hay đồng là chất liệu được nhìn và chạm. Điêu khắc có thể tích, có trọng lượng, có bóng. Mùi thì có độ lan, có độ bền, có một vùng không khí mà nó chiếm giữ.
Nếu chấp nhận cách nghĩ ấy, người làm mùi là một kiểu nhà điêu khắc làm việc với không khí. Và mỗi căn phòng có mùi là một khối tượng mà không ai vẽ được đường viền.
Triển lãm không trả lời hẳn câu hỏi. Nó để người xem tự đi qua những khối không khí ấy, từ hoa sứ đến đài phun, từ căn phòng này sang căn phòng khác, và tự quyết định mình vừa đứng trước một tượng hay chỉ vừa ngửi thấy một mùi.
A perfume house in a museum
From 29 October to 23 November 2025, the Palais de Tokyo in Paris hosted an exhibition called Parfum, sculpture de l'invisible. Perfume, sculpture of the invisible. It sat on an intermediate level of the building, in a space called the Saut du Loup.
The name on it was Francis Kurkdjian, the French perfumer and creative director of Maison Francis Kurkdjian, the house he founded in 2009 with Marc Chaya. The house itself organised the show, to mark thirty years of his work. Visitors had to book through the brand's own website.
That detail matters. The Palais de Tokyo is one of the major contemporary art centres in Paris. This time, though, the storyteller was not an independent curator. It was a brand telling its own story in the language of a museum.
This does not make the show less worth looking at. It only changes how one looks. Visitors moved through rooms that were part exhibition, part memoir of a man who makes smells.
The people in conversation
The exhibition was built as a series of conversations. Kurkdjian worked with people from many trades: the artist Sophie Calle, the artist Yann Toma, the theatre director Cyril Teste, the photographer Christelle Boulé, the conductor and cellist Klaus Mäkelä. The French press also mentions the designer Felipe Ribon and the chef Anne-Sophie Pic.
Sophie Calle, who once turned the belongings of hotel guests into art in The Hotel, heads the list. According to reports on the show, the two met in 1999, when Calle asked Kurkdjian to turn the smell of money into a perfume. He has called that meeting a turning point. It was the first time an artist asked him not for a pleasant smell but for an idea.
With Yann Toma he made L'Or bleu, a perfume you can drink. In the show it ran from a small fountain. In another corridor stood porcelain roses fired by artisans of the Manufacture de Sèvres, and the porcelain petals themselves gave off scent.
Each object is a way of taking smell out of the bottle. Into water to drink, into porcelain to look at, into music, into photographs. The show called them heritage works, olfactory installations and scented objects.
A room around a bottle
The newest work was L'Alchimie des sens, the alchemy of the senses. An immersive installation built around Baccarat Rouge 540, the best known scent of the house.
Here the idea of sculpture goes furthest. A smell that normally lives in a bottle, sold in a shop, sprayed on a wrist, is spread out into a whole room. The visitor does not pick the smell up. They walk into it.
Here too the show is most torn. A room built around a best selling product is a work and a presentation at once. Visitors are free to sense both. There is no need to choose.
Is smell a sculpture?
The question in the title is much older than the show. Since the early twentieth century, artists have tried to bring smell into galleries. But perfumers have rarely been invited into museums as authors. They usually stand behind the bottle, behind the brand, behind the face in the advertisement.
Kurkdjian claims another position. He describes perfume as a material that is breathed, the way stone or bronze is a material that is seen and touched. Sculpture has volume, weight, shadow. Smell has reach, persistence, a region of air it occupies.
Accept that idea and the perfumer becomes a kind of sculptor working in air. Every scented room becomes a form whose outline no one can draw.
The show does not settle the question. It lets visitors walk through those forms of air, from porcelain flowers to fountain, from one room to the next, and decide for themselves whether they have stood before a sculpture or simply caught a smell.
Olfactory Art