Essays · Olfactory Art
Alexander Scriabin. Mysterium.
Một tác phẩm chỉ tồn tại trong phác thảo và trong mùi tưởng tượng.
A work that exists only in sketches and imagined smoke.
Illustration: Sonia Roy / BBC Music Magazine · BBC Music Magazine (classical-music.com)
Một tác phẩm kéo dài bảy ngày
Alexander Scriabin, nhà soạn nhạc và nghệ sĩ dương cầm người Nga, dành những năm cuối đời cho một dự án ông gọi là Mysterium. Theo những gì ông để lại, đó sẽ là một tác phẩm kéo dài bảy ngày, diễn trong một ngôi đền dựng riêng dưới chân dãy Himalaya, ở Ấn Độ.
Mysterium không phải một bản nhạc để ngồi nghe. Nó là một sự kiện bao trùm mọi giác quan. Có dàn nhạc. Có những quả chuông treo như từ mây rủ xuống. Có những đoàn người đi thành hàng theo nhịp. Có lửa, khói, ánh sáng đổi màu. Và có những cột trầm hương, những làn nước hoa thay đổi theo âm nhạc.
Scriabin tin rằng cuối bảy ngày ấy, thế giới như ta biết sẽ khép lại, và một loài người mới sẽ bắt đầu. Ông nghiêm túc với niềm tin ấy. Người xem sẽ không còn là người xem; tất cả đều tham dự.
Âm thanh, màu và mùi
Ý tưởng hoà các giác quan không đến với Scriabin một cách đột ngột. Ông liên hệ các cung nhạc với màu sắc, và đã thử đưa ánh sáng vào nhạc của mình. Trong Prometheus, Bài thơ của lửa, ông viết một bè riêng cho một bàn phím ánh sáng, để màu thay đổi cùng hoà âm. Công nghệ thời ấy gần như không làm được điều ông muốn.
Mysterium là bước tiếp theo, xa hơn nhiều. Nếu ánh sáng đi cùng âm thanh, thì mùi, xúc giác, chuyển động cũng phải có mặt. Âm nhạc không còn là một nghệ thuật của tai. Nó thành khung cho mọi thứ khác.
Trong đó, mùi có một vị trí đáng chú ý. Trầm hương là chất liệu của nghi lễ ở nhiều nền văn hoá: nó đánh dấu một không gian là thiêng, khác với không gian thường. Đặt trầm vào Mysterium, Scriabin mượn chính chức năng ấy. Khói nói rằng ở đây đang có điều gì đó khác thường.
Những gì còn lại
Scriabin biết Mysterium quá lớn để làm ngay. Ông bắt đầu với một phần dẫn nhập, Acte préalable, Hành động mở đầu, như một bước chuẩn bị cho người nghe trước tác phẩm chính. Ông viết lời và phác thảo nhạc cho phần này.
Tháng 4 năm 1915, ông mất vì nhiễm trùng máu, ở tuổi 43. Những gì còn lại là vài chục trang phác thảo dương cầm còn dang dở và một trang phối khí. Không có ngôi đền. Không có bảy ngày. Không có mùi hương nào được chọn thật.
Điều đáng để ý là phần bị mất nhiều nhất chính là phần không ghi được bằng nốt nhạc. Âm thanh còn để lại dấu trên giấy. Ánh sáng, khói và mùi thì chỉ nằm trong lời mô tả.
Nhà soạn nhạc Alexander Nemtin dành hai mươi tám năm để phát triển những phác thảo ấy thành Preparation for the Final Mystery, Chuẩn bị cho Huyền nhiệm cuối cùng, một tác phẩm dài khoảng ba tiếng, chia ba phần. Năm 1996, Vladimir Ashkenazy thu âm tác phẩm này. Đó là một cách nghe gần nhất với giấc mơ của Scriabin, nhưng vẫn chỉ là âm thanh.
Vì sao một dự án dang dở vẫn đáng nhớ
Mysterium thường được nhắc như một ví dụ của tham vọng quá mức. Nhưng nó cũng là một trong những lần sớm nhất một nhà soạn nhạc viết mùi vào kế hoạch của tác phẩm, như một phần ngang hàng với âm thanh và ánh sáng.
Cùng thời ấy, ở New York, Sadakichi Hartmann đã thử làm một buổi hoà nhạc chỉ bằng mùi và bị la ó rời sân khấu. Hai người không liên quan đến nhau. Nhưng cả hai cùng nghĩ rằng mùi có thể được sắp xếp như nhạc, có trình tự, có cao trào.
Nhiều nghệ sĩ đa giác quan sau này làm được một phần nhỏ những gì Scriabin hình dung. Không ai làm được bảy ngày. Có lẽ không cần. Mysterium còn lại như một câu hỏi: nếu một tác phẩm dùng hết mọi giác quan, thì người ở trong nó còn là khán giả nữa không?
A work lasting seven days
Alexander Scriabin, the Russian composer and pianist, spent his last years on a project he called Mysterium. From what he left behind, it was to be a work lasting seven days, performed in a purpose built temple in the Himalayan foothills, in India.
Mysterium was not music to sit and listen to. It was an event that would take over every sense. An orchestra. Bells hanging as if from the clouds. Processions moving in rhythm. Fire, smoke, shifting light. And columns of incense, perfumes changing with the music.
Scriabin believed that at the end of those seven days the world as we know it would close, and a new humanity would begin. He took this seriously. The audience would no longer be an audience; everyone would take part.
Sound, colour and smell
The idea of joining the senses did not come to Scriabin suddenly. He linked musical keys with colours and had already tried to bring light into his music. In Prometheus, the Poem of Fire, he wrote a separate part for a keyboard of light, so that colour would change with the harmony. The technology of the time could barely do what he wanted.
Mysterium was the next step, and a much larger one. If light could accompany sound, then smell, touch and movement had to be present too. Music was no longer an art of the ear. It became a frame for everything else.
Within it, smell holds a notable place. Incense is a ritual material in many cultures: it marks a space as sacred, set apart from ordinary space. By placing incense in Mysterium, Scriabin borrowed exactly that function. The smoke announces that something unusual is taking place.
What remains
Scriabin knew Mysterium was too large to make at once. He began with a prelude, the Acte préalable or Prefatory Action, meant to prepare listeners for the main work. He wrote its text and sketched its music.
In April 1915 he died of septicaemia, aged 43. What remained were several dozen pages of fragmentary piano sketches and a single page of orchestration. No temple. No seven days. No scent ever actually chosen.
What stands out is that the part lost most completely is the part that could not be written in notes. Sound left marks on paper. Light, smoke and smell survive only as description.
The composer Alexander Nemtin spent twenty eight years developing those sketches into Preparation for the Final Mystery, a work of about three hours in three parts. In 1996 Vladimir Ashkenazy recorded it. It is the closest one can come to hearing Scriabin's dream, but it is still only sound.
Why an unfinished project still matters
Mysterium is often cited as an example of excessive ambition. But it is also one of the earliest times a composer wrote smell into the plan of a work, on equal terms with sound and light.
Around the same time, in New York, Sadakichi Hartmann had tried a concert made only of smells and was booed off the stage. The two had nothing to do with each other. Yet both thought smell could be arranged like music, with sequence and climax.
Many later multisensory artists achieved a small part of what Scriabin imagined. No one managed seven days. Perhaps no one needs to. Mysterium remains as a question: if a work uses every sense, is the person inside it still an audience?
Olfactory Art