Essays · Olfactory Art
Alisa Banks. History of a People.
Mỗi lọ là một trang sách, đọc bằng mũi.
Each jar is a page, read with the nose.
© Alisa Banks · Alisa Banks (official site)
Một cuốn sách mở ra thành sáu lọ
History of a People là một cuốn sách của nghệ sĩ, nhưng không có trang giấy để lật. Khi gập lại, nó là một khối cao khoảng nửa mét, làm từ gỗ, vải và nhiều chất liệu khác. Khi mở ra theo kiểu gấp xếp như đàn accordion, nó thấp xuống, trải rộng gần nửa mét mỗi chiều, và để lộ sáu lọ thuỷ tinh. Sáu lọ ấy là sáu trang.
Mỗi lọ chứa một mùi pha riêng. Mỗi mùi ứng với một chặng trong lịch sử người Mỹ gốc Phi. Tên của sáu chặng rất ngắn: Roots, gốc rễ. Journey, hành trình. Arrival, lúc đặt chân tới. Harrow, những năm bị cày xới. Protest, phản kháng. Visioning, hình dung về phía trước.
Đọc tên các chặng theo thứ tự, người xem thấy một câu chuyện có hướng. Từ một nơi chốn cũ, qua một chuyến đi bị ép buộc, qua những năm tháng đau đớn, đến tiếng nói, rồi đến tương lai. Cuốn sách không kể chi tiết. Nó chỉ đặt ra sáu cột mốc và để mùi làm phần còn lại.
Danh sách chất liệu dài: gỗ, vải, tóc người, hạt cườm, vỏ sò, bông, mực, chì than, giấy, sơn, thuỷ tinh, chỉ. Và mùi hương, được ghi ngang hàng với những thứ còn lại.
Mùi như một chất liệu mang tải
Trên trang của mình, Banks mô tả mùi hương trong tác phẩm này như một chất liệu mang tải, một thứ được nạp đầy ý nghĩa. Đây là một cách nhìn quan trọng. Mùi không được dùng để làm tác phẩm dễ chịu hơn. Nó được dùng như gỗ hay vải: một vật liệu có trọng lượng, có lịch sử riêng.
Những chất liệu đi cùng mùi cũng không ngẫu nhiên. Bông gợi lại những cánh đồng mà người châu Phi bị bắt làm nô lệ đã phải làm việc ở miền Nam nước Mỹ. Vỏ sò từng là vật trao đổi và vật trang sức ở nhiều vùng Tây Phi. Tóc là thân thể, là bản sắc, là thứ từng bị phán xét và cũng từng được giữ gìn. Mỗi vật tự nó đã là một trang sử.
Tác phẩm còn có một bản Deluxe, hình trụ, đường kính khoảng hai mươi xen ti mét, cao gần hai mươi lăm xen ti mét khi gập. Bản này thay một số vật liệu: có len, có chàm. Chàm cũng là một cây có lịch sử riêng, gắn với lao động trên các đồn điền.
Cả hai bản đều giữ một nguyên tắc: lịch sử không được kể bằng câu văn. Nó nằm trong vật, và trong không khí toả ra khi nắp lọ được mở.
Đọc bằng mũi
Một cuốn sách thường đòi người đọc biết chữ. History of a People đòi một thứ khác: sự chậm lại. Người xem phải mở từng lọ, đưa lên gần, và chờ. Mùi không đến ngay như chữ trên trang. Nó đến dần, và mỗi người nhận một cách riêng.
Điều này làm lịch sử trở nên gần. Đọc về một thế kỷ trong sách giáo khoa là đứng ở xa. Ngửi một mùi được làm ra để đại diện cho thế kỷ ấy là để nó đi vào cơ thể mình, dù chỉ trong một hơi thở.
Banks không nói rõ trong mỗi lọ là mùi gì. Sự im lặng ấy có ý nghĩa. Người xem không được đưa cho một câu trả lời. Họ phải tự hỏi: hành trình có mùi gì? Phản kháng có mùi gì? Tương lai có mùi gì?
Tác phẩm vào chung kết giải Sadakichi năm 2024, dành cho tác phẩm thử nghiệm với mùi hương. Nó đứng cạnh những tác phẩm khác đặt mùi vào lịch sử thuộc địa và lao động, như Amnesis của Otobong Nkanga. Nhưng History of a People nhỏ hơn, riêng tư hơn: một cuốn sách để trên bàn, sáu lọ, và một người ngồi đọc.
A book that opens into six jars
History of a People is an artist's book, but it has no pages to turn. Closed, it stands about half a metre tall, made of wood, cloth and other materials. Opened like an accordion, it lowers and spreads nearly half a metre each way, revealing six glass jars. The jars are the pages.
Each jar holds its own blended scent. Each scent stands for a period in African American history. The names are short: Roots. Journey. Arrival. Harrow. Protest. Visioning.
Read in order, the names describe a story with a direction. From an old homeland, through a forced passage, through years of suffering, to a voice, then to a future. The book tells no details. It sets six markers and lets scent do the rest.
The list of materials is long: wood, cloth, human hair, beads, shell, cotton, ink, graphite, paper, paint, glass, thread. And scent, listed on equal terms with the rest.
Scent as a charged material
On her site, Banks describes scent in this work as a charged material, something loaded with meaning. It is an important stance. Scent is not used to make the work more pleasant. It is used like wood or cloth: a material with weight and a history of its own.
The materials beside it are not chosen at random. Cotton recalls the fields where enslaved Africans were forced to work in the American South. Shells were currency and ornament across much of West Africa. Hair is body and identity, something judged and also cherished. Each object is already a page of history.
There is also a Deluxe edition, cylindrical, about twenty centimetres across and close to twenty five tall when closed. It swaps some materials: yarn, indigo. Indigo too is a plant with its own history, tied to plantation labour.
Both versions keep one rule: history is not told in sentences. It lives in objects, and in the air released when a jar is opened.
Reading with the nose
A book usually asks its reader to know letters. History of a People asks for something else: slowness. The viewer must open each jar, bring it close, and wait. Scent does not arrive at once like words on a page. It comes gradually, and each person receives it differently.
This brings history near. Reading about a century in a textbook is standing at a distance. Smelling a scent made to stand for that century is letting it into one's body, if only for a breath.
Banks does not spell out what each jar contains. The silence matters. The viewer is not handed an answer. They must ask: what does a journey smell like? What does protest smell like? What does a future smell like?
The work was a finalist for the 2024 Sadakichi Award for experimental work with scent. It sits beside other works that place smell inside colonial and labour history, such as Otobong Nkanga's Amnesis. But History of a People is smaller and more private: a book on a table, six jars, and one person reading.
Olfactory Art