Essays · Olfactory Art
Otobong Nkanga. Anamnesis.
Mùi của hàng hoá nhớ lâu hơn nhãn hàng.
The smell of a commodity outlasts its label.
Art in America · Art in America
Một vết nứt trên tường trắng
Năm 2018, Museum of Contemporary Art Chicago mở triển lãm Otobong Nkanga: To Dig a Hole That Collapses Again. Triển lãm kéo dài từ 31 tháng 3 đến 2 tháng 9, trong Bergman Family Gallery, do Omar Kholeif giám tuyển. Đây là triển lãm cá nhân lớn của Nkanga tại Mỹ.
Giữa các phòng có một bức tường trắng. Chạy dọc bức tường là một khe nứt. Nó không thẳng như một đường cắt, mà gồ ghề như tường bị vỡ thật. Bên trong khe, Nkanga nhồi đầy vật liệu: cà phê, trà, than bùn, thuốc lá, ca cao và gia vị.
Màu trong khe không đều. Nó chuyển dần từ đậm sang nhạt, từ nâu đen của cà phê và than bùn sang những sắc sáng hơn. Nhìn từ xa, đó là một vệt màu chạy ngang tường. Đến gần, nó thành một dải mùi.
Tên tác phẩm là Anamnesis. Trong tiếng Hy Lạp cổ, từ này có nghĩa là sự nhớ lại, là gọi về một điều đã biết nhưng bị quên. Tác phẩm không có nhãn giải thích dài. Chỉ có bức tường, khe nứt, và những thứ nằm trong đó.
Những thứ đã đi qua nhiều bến cảng
Mỗi vật liệu trong khe tường đều có một lịch sử dài hơn cái tách hay điếu thuốc ta cầm trên tay. Cà phê, trà, ca cao, thuốc lá, gia vị như đinh hương: đó là những hàng hoá từng làm nên các đế quốc thương mại. Chúng được trồng ở một nơi, tiêu thụ ở một nơi khác, và khoảng cách giữa hai nơi ấy được lấp bằng đồn điền, tàu buôn và sức lao động của rất nhiều người.
Nkanga sinh năm 1974 ở Kano, Nigeria, và sống ở Antwerp, Bỉ. Phần lớn tác phẩm của cô xoay quanh một câu hỏi: đất, khoáng chất và cây trồng được lấy ra khỏi một vùng đất như thế nào, rồi đi đâu, và để lại gì phía sau. Cô vẽ, dệt thảm, làm sắp đặt, trình diễn. Trong To Dig a Hole That Collapses Again có The Weight of Scars, In Pursuit of Bling: The Transformation, Infinite Yield và Carved to Flow, dự án xà bông cô phát triển từ năm 2017.
Anamnesis thuộc cùng mạch ấy, nhưng đi bằng mũi. Thay vì kể câu chuyện khai thác bằng hình ảnh, Nkanga đặt thẳng hàng hoá lên tường. Người xem không cần biết lịch sử thương mại để nhận ra mùi cà phê. Nhưng khi đã nhận ra, câu hỏi tự đến: vì sao chính những thứ này lại nằm trong một vết nứt?
Khi bảo tàng có mùi
Bảo tàng nghệ thuật thường không có mùi. Tường trắng, sàn sạch, không khí được điều hoà. Sự trung tính ấy có chủ ý: nó muốn tác phẩm đứng riêng, không bị thứ gì làm nhiễu.
Nkanga phá sự trung tính đó bằng một cách rất nhỏ. Cô không phun mùi vào phòng. Cô chỉ để vật liệu nằm yên trong tường và toả mùi của chính nó. Cà phê có mùi cà phê. Thuốc lá có mùi thuốc lá. Than bùn có mùi đất ẩm và khói cũ. Không có mùi nào được dựng lên trong phòng thí nghiệm.
Vì vậy mùi trong phòng không đứng yên. Nó thay đổi theo nhiệt độ, theo độ ẩm, theo số người đi qua. Vật liệu khô dần, nhạt dần qua nhiều tháng. Tác phẩm cũ đi cùng với triển lãm.
Mùi cũng làm người xem đứng khác đi. Trước một bức tranh, người ta lùi lại để nhìn cho rõ. Trước Anamnesis, người ta phải bước lại gần, cúi xuống, hít vào. Cơ thể người xem trở thành một phần của cách đọc tác phẩm.
Nhớ lại bằng mũi
Điều Nkanga chọn không phải là một câu chuyện, mà là một cách nhớ. Lịch sử thuộc địa có trong sách, trong số liệu, trong bản đồ. Nhưng những thứ ấy dễ bị gấp lại và cất đi. Mùi thì khó gấp hơn. Mỗi sáng, hàng triệu người pha cà phê, pha trà, và không nghĩ gì đến nguồn gốc của chúng.
Anamnesis gắn cái mùi quen thuộc ấy với một vết nứt. Sau khi rời phòng, người xem vẫn uống cà phê như cũ. Nhưng có thể một buổi sáng nào đó, mùi trong tách sẽ gọi lại hình ảnh bức tường trắng bị xẻ đôi. Đó là lúc tác phẩm làm đúng tên của nó: gọi về một điều đã biết nhưng bị quên.
Khe nứt không được hàn lại. Nó được lấp đầy. Nkanga không đề nghị xoá vết thương, cô đề nghị nhìn thẳng và ngửi thẳng vào nó. Cùng mối bận tâm ấy còn chạy qua một tác phẩm khác của Nkanga, nơi vật liệu và vùng đất lại được đặt cạnh nhau.
A crack in a white wall
In 2018 the Museum of Contemporary Art Chicago opened Otobong Nkanga: To Dig a Hole That Collapses Again. It ran from 31 March to 2 September in the Bergman Family Gallery, curated by Omar Kholeif. It was a major solo exhibition of Nkanga's work in the United States.
Among the rooms stood a white wall. Along it ran a fissure, not straight like a cut but rough, as if the wall had really broken. Nkanga packed the fissure with material: coffee, tea, peat, tobacco, cacao and spice.
The colour inside the crack was uneven. It moved gradually from dark to light, from the near black of coffee and peat to paler tones. From a distance it read as a band of colour across the wall. Up close it became a band of smell.
The work is called Anamnesis. In ancient Greek the word means recollection, calling back something once known and then forgotten. There was no long label. Only the wall, the fissure, and what lay inside it.
Things that passed through many ports
Each material in the wall has a history longer than the cup or cigarette in anyone's hand. Coffee, tea, cacao, tobacco, spices such as clove: these are the commodities that built trading empires. They were grown in one place and consumed in another, and the distance between the two was filled with plantations, merchant ships and the labour of a great many people.
Nkanga was born in 1974 in Kano, Nigeria, and lives in Antwerp, Belgium. Much of her work turns on one question: how are soil, minerals and crops taken out of a land, where do they go, and what is left behind? She draws, weaves tapestries, builds installations, performs. The Chicago show also included The Weight of Scars, In Pursuit of Bling: The Transformation, Infinite Yield and Carved to Flow, a soap project she began in 2017.
Anamnesis belongs to the same line of thought, but it travels through the nose. Instead of picturing extraction, Nkanga sets the goods themselves into the wall. You do not need to know trade history to recognise coffee. Once you have, the question arrives by itself: why are these things lying in a crack?
When a museum has a smell
Art museums usually have no smell. White walls, clean floors, conditioned air. The neutrality is deliberate; it wants each work to stand alone.
Nkanga breaks it in a very small way. She sprays nothing into the room. She simply lets the materials sit in the wall and give off their own smell. Coffee smells of coffee. Tobacco smells of tobacco. Peat smells of damp earth and old smoke. Nothing is built in a laboratory.
So the smell in the room does not hold still. It shifts with temperature, humidity, the number of people passing. The materials dry and fade over the months. The work ages with the exhibition.
Smell also changes how the visitor stands. Before a painting, one steps back to see. Before Anamnesis, one steps in, leans close, breathes. The visitor's body becomes part of how the work is read.
Remembering through the nose
What Nkanga offers is not a story but a way of remembering. Colonial history lives in books, figures, maps, and those can be folded up and put away. Smell is harder to fold. Every morning millions of people make coffee or tea without a thought for where it came from.
Anamnesis ties that familiar smell to a crack. After leaving the room, the visitor still drinks coffee as before. But some morning the smell in the cup may call back the white wall split in two. That is when the work does what its name says.
The fissure is not sealed. It is filled. Nkanga does not propose erasing the wound; she asks us to look at it, and smell it, directly. The same concern runs through another work by Nkanga, where material and land are again set side by side.
Olfactory Art