Essays · Olfactory Art
Cildo Meireles. Volátil.
Mũi biết sợ trước khi mắt kịp thấy.
The nose learns fear before the eye can see.
Artforum · Artforum
Bước vào bằng chân trần
Volátil là một căn phòng dựng riêng, có tường, trần và lối vào. Người xem cởi giày trước khi bước vào. Sàn phòng phủ một lớp bột talc màu xám nhạt, nhiều tấn, dày tới giữa bắp chân. Chân lún xuống như bước trên cát mịn. Bụi talc bay nhẹ trong không khí.
Căn phòng có hình chữ J. Người xem không nhìn thấy cuối phòng ngay từ lối vào. Họ phải đi theo đường cong, chậm, vì lớp bột níu chân lại.
Càng đi sâu, một mùi càng rõ: mùi khí gas. Kèm theo đó là một tiếng rít nhỏ. Rồi đến khúc quanh cuối, người xem thấy một ngọn nến đang cháy ở bức tường xa nhất.
Không có gì xảy ra. Ngọn nến cứ cháy. Mùi cứ ở đó. Người xem đứng giữa hai thứ ấy và tự hiểu điều gì có thể xảy ra.
Mùi của một thứ không có
Khí đốt tự nhiên gần như không có mùi. Mùi mà ta gọi là mùi gas thực ra là một hợp chất lưu huỳnh được thêm vào, để người ta nhận ra khi có rò rỉ. Nó là một mùi được thiết kế để gây lo lắng.
Meireles dùng chính hợp chất ấy. Trong phòng không có khí dễ cháy, chỉ có mùi báo hiệu của nó. Vụ nổ không bao giờ đến. Nhưng người xem không biết chắc điều đó khi đang đứng trong lớp talc, nhìn ngọn lửa trước mặt.
Danh sách vật liệu của tác phẩm rất ngắn: gỗ, bột talc, một ngọn nến, một chất tạo mùi. Kích thước thay đổi theo từng nơi dựng. Mọi thứ còn lại do cơ thể người xem tự tạo ra.
Nỗi sợ làm chất liệu
Cildo Meireles sinh năm 1948 ở Rio de Janeiro. Ông bắt đầu làm nghệ thuật trong những năm Brazil sống dưới chế độ quân sự, kéo dài từ 1964 đến 1985. Nhiều tác phẩm đầu tiên của ông đi vào những khe hở của đời sống hằng ngày, như in thông điệp lên chai Coca Cola rồi đưa chai quay lại lưu thông.
Volátil được hình thành từ năm 1980 và chỉ được dựng thành hiện thực năm 1994. Meireles từng nói rằng nỗi sợ là chất liệu của nhiều tác phẩm của ông. Trong Volátil, khi thấy ngọn nến và ngửi thấy mùi gas, người ta sợ căn phòng sẽ nổ. Nhưng theo ông, lúc sợ, các giác quan lại sắc hơn. Người ta chú ý hơn tới mọi thứ quanh mình.
Mỗi người mang vào phòng một ký ức khác. Nhiều người xem liên tưởng đến phòng hơi ngạt của thảm hoạ Holocaust. Có người nghĩ tới những năm tháng dưới chế độ độc tài, khi không khí luôn có mùi của một điều gì đó sắp xảy ra. Còn Meireles thì từng tả việc đi trên lớp talc như đi trên mây. Cùng một căn phòng, những cách đọc cách nhau rất xa.
Một căn phòng đi qua nhiều thành phố
Năm 1994, Volátil được dựng tại Capp Street Project ở San Francisco. Đầu năm 1995, tác phẩm được trưng bày tại Galerie Lelong ở New York. Từ tháng 11 năm 1999 đến tháng 3 năm 2000, nó có mặt trong triển lãm cá nhân của Meireles tại New Museum ở New York, rồi đi tiếp tới São Paulo và Rio de Janeiro. Năm 2003, tác phẩm xuất hiện trong triển lãm Uneasy Space tại SITE Santa Fe.
Mỗi lần dựng, căn phòng phải được làm lại từ đầu. Talc được đổ mới, nến được thắp mới, mùi được đưa vào mới. Tác phẩm không tồn tại như một vật trong kho. Nó tồn tại như một chỉ dẫn, và như một ký ức trong cơ thể những người đã đi qua.
Meireles còn làm nhiều căn phòng khác đặt người xem vào giữa các giác quan, như tháp radio Babel, nơi âm thanh thay cho mùi. Nhưng Volátil vẫn là tác phẩm mà mũi, không phải mắt, quyết định người xem cảm thấy gì.
Entering barefoot
Volátil is a room built for the purpose, with its own walls, ceiling and entrance. Visitors take off their shoes before going in. The floor is covered in pale grey talc, several tons of it, reaching mid calf. Feet sink as if into fine sand. A light dust hangs in the air.
The room is shaped like a J. From the entrance you cannot see the end. You follow the curve slowly, because the powder holds your feet back.
The deeper you go, the clearer a smell becomes: gas. With it comes a faint hiss. Then, at the last bend, you see a candle burning against the far wall.
Nothing happens. The candle keeps burning. The smell stays. The visitor stands between the two and works out alone what could happen.
The smell of something absent
Natural gas has almost no smell. What we call the smell of gas is a sulphur compound added so that people notice a leak. It is a smell designed to make us uneasy.
Meireles used that same compound. There is no flammable gas in the room, only its warning smell. The explosion never comes. But visitors cannot be sure of that while they stand in the talc, looking at the flame in front of them.
The list of materials is short: wood, talc, a candle, an odorant. Dimensions change with each installation. Everything else is produced by the visitor's own body.
Fear as material
Cildo Meireles was born in 1948 in Rio de Janeiro. He began making art in the years Brazil lived under military rule, which lasted from 1964 to 1985. Many of his early works slipped into the gaps of everyday life, such as printing messages on Coca Cola bottles and returning them to circulation.
Volátil was conceived in 1980 and only realised in 1994. Meireles has said that fear is the material of many of his works. In Volátil, when you see the candle and smell the gas, you fear the room will explode. But fear, in his account, sharpens the senses. You pay closer attention to everything around you.
Each person carries a different memory into the room. Many visitors have thought of the gas chambers of the Holocaust. Some think of life under dictatorship, when the air always smelled of something about to happen. Meireles himself has described walking on the talc as walking on clouds. One room, readings that lie very far apart.
A room that travels
In 1994 Volátil was built at Capp Street Project in San Francisco. In early 1995 it was shown at Galerie Lelong in New York. From November 1999 to March 2000 it was part of Meireles's solo exhibition at the New Museum in New York, which then travelled to São Paulo and Rio de Janeiro. In 2003 it appeared in Uneasy Space at SITE Santa Fe.
Each time, the room has to be made again. New talc is poured, a new candle lit, the smell introduced afresh. The work does not exist as an object in storage. It exists as a set of instructions, and as a memory in the bodies of those who walked through it.
Meireles has built other rooms that place visitors among the senses, such as the radio tower Babel, where sound takes the place of smell. But Volátil remains the work in which the nose, not the eye, decides what the visitor feels.
Olfactory Art