Essays · Photography
Daido Moriyama. Stray Dog, Misawa.
Kẻ lang thang nhìn lại người đang nhìn mình.
The wanderer looks back at the one looking.
© Daido Moriyama · SFMOMA
Một buổi sáng đầu năm 1971
Ngay sau Tết Dương lịch năm 1971, Daido Moriyama ở Misawa, một thị trấn phía bắc nước Nhật, nơi có một căn cứ lớn của Không quân Mỹ. Ông đến đó trong một chuyến đi chụp cho loạt bài đăng trên tạp chí Asahi Camera.
Theo lời ông kể lại, một buổi sáng ông bước ra khỏi khách sạn, máy ảnh trong tay, và thấy một con chó hoang đang lang thang sưởi nắng. Ông bấm máy. Tấm ảnh ấy về sau trở thành hình ảnh được nhắc tới nhiều nhất trong sự nghiệp của ông.
Con chó có bộ lông rối, dáng hơi giống sói. Nó đứng nghiêng, quay đầu lại nhìn thẳng vào ống kính, cảnh giác, có chút hung hăng. Ảnh đen trắng, tương phản mạnh, hạt thô. Mắt người xem không đi đâu khác được. Chỉ có ánh mắt ấy.
Một bức tự hoạ
Moriyama đã nhiều lần nói về con chó này như một kiểu tự hoạ. Ông tả mình cũng đi lang thang, trừng mắt nhìn mọi thứ, thỉnh thoảng sủa lên. Có điều gì đó trong con chó gần với cách ông nhìn sự vật, và có lẽ gần với dáng vẻ của ông khi đi trên phố.
Ông cũng nói rằng từ khi làm nhiếp ảnh, ông luôn có cảm giác mình là kẻ đi lạc. Không thuộc về đâu, không đứng yên lâu ở đâu. Máy ảnh là cách để đi qua thành phố mà không phải dừng lại.
Chi tiết Misawa làm bức ảnh nặng thêm. Một thị trấn Nhật sống cạnh căn cứ quân sự của nước đã thắng trận. Quán bar, biển hiệu tiếng Anh, lính Mỹ trên phố. Con chó hoang ở đó, giữa hai thế giới, không thuộc về bên nào. Moriyama không nói điều này thành lời, nhưng người xem khó tránh nghĩ tới.
Thô, nhoè, mất nét
Daido Moriyama sinh năm 1938. Cuối thập niên 1960, ông tham gia Provoke, một tạp chí nhỏ của nhóm nhiếp ảnh gia và nhà thơ trẻ ở Tokyo. Họ muốn phá bỏ lối chụp sạch sẽ, rõ ràng, có bố cục của nhiếp ảnh báo chí và quảng cáo.
Cách chụp của nhóm được gọi bằng ba chữ tiếng Nhật: are, bure, boke. Hạt thô, rung nhoè, mất nét. Ảnh chụp vội, thường không nhìn qua kính ngắm, máy nghiêng, đường chân trời lệch. Kết quả là những hình ảnh giống cảm giác hơn là thông tin.
Stray Dog, Misawa có đủ những đặc điểm ấy, nhưng lại rất rõ ở chỗ quan trọng nhất: đôi mắt. Hạt ảnh thô, bóng tối nặng, nhưng ánh nhìn của con chó thì đọc được ngay, rõ và đứng yên. Có lẽ đó là lý do tấm ảnh ở lại lâu đến vậy trong trí nhớ người xem.
Từ Tokyo tới San Francisco
Năm 1999, Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại San Francisco mở Daido Moriyama: Stray Dog, do Sandra S. Phillips, người phụ trách nhiếp ảnh của bảo tàng, thực hiện. Bảo tàng giới thiệu đây là triển lãm đầu tiên nhìn lại toàn bộ sự nghiệp của Moriyama, với gần hai trăm ảnh đen trắng và một tác phẩm lớn bằng ảnh Polaroid.
Triển lãm mang tên con chó. Nó đặt trọng tâm vào quan hệ mơ hồ của xã hội Nhật hậu chiến với ảnh hưởng phương Tây, đặc biệt là ảnh hưởng Mỹ. Một bản in Misawa năm 1971 nằm trong bộ sưu tập của SFMOMA, do Van Deren Coke tặng.
Hơn năm mươi năm sau buổi sáng ở Misawa, con chó vẫn ngoái lại. Nó đã được in lại trong sách, trong catalogue, trên áp phích. Nhưng tấm ảnh chưa mất sức nặng, vì câu hỏi của nó vẫn còn: ai đang nhìn ai? Một nhiếp ảnh gia khác cũng đi về vùng đông bắc Nhật, nhiều thập kỷ sau, là Lieko Shiga, và cũng chụp một vùng đất đứng giữa những thế giới.
A morning early in 1971
Just after New Year 1971, Daido Moriyama was in Misawa, a town in northern Japan and home to a large United States Air Force base. He had gone there on a trip for a series he was shooting for Asahi Camera magazine.
As he later recalled, he stepped out of his hotel one morning, camera in hand, and saw a stray dog wandering about in the sun. He took the picture. It became the image most associated with his whole career.
The dog is shaggy, a little wolfish. It stands side on, head turned to look straight into the lens, wary, with a hint of aggression. The print is black and white, high contrast, coarse grained. The eye has nowhere else to go. There is only that gaze.
A self portrait
Moriyama has often spoken of the dog as a kind of self portrait. He describes himself as wandering too, glaring at things, barking now and then. Something in the dog is close to how he looks at things, and perhaps to how he appears walking the street.
He has also said that since becoming a photographer he has always felt he had strayed. Belonging nowhere, staying nowhere long. The camera was a way to move through a city without stopping.
Misawa gives the picture more weight. A Japanese town living beside the military base of the country that won the war. Bars, English signs, American servicemen in the streets. The stray dog stands there between two worlds, belonging to neither. Moriyama does not say this, but it is hard not to think it.
Grainy, blurred, out of focus
Daido Moriyama was born in 1938. In the late 1960s he joined Provoke, a small magazine made by young photographers and poets in Tokyo. They wanted to break with the clean, legible, composed pictures of photojournalism and advertising.
Their way of shooting is summed up in three Japanese words: are, bure, boke. Grainy, shaky, out of focus. Pictures taken fast, often without the viewfinder, the camera tilted, the horizon askew. The results read more like sensation than information.
Stray Dog, Misawa has all of this, yet is sharp where it matters most: the eyes. The grain is coarse and the shadows heavy, yet the dog's gaze reads at once, clear and still. Perhaps that is why the picture stays so long in memory.
From Tokyo to San Francisco
In 1999 the San Francisco Museum of Modern Art opened Daido Moriyama: Stray Dog, organised by its curator of photography Sandra S. Phillips. The museum called it the first exhibition to survey Moriyama's work, with nearly two hundred black and white images and a major Polaroid piece.
The show took its name from the dog, and focused on postwar Japan's ambiguous relationship with Western, above all American, influence. A 1971 print of Misawa is in SFMOMA's collection, a gift of Van Deren Coke.
More than fifty years after that morning, the dog still looks back. It has been reprinted in books, catalogues, on posters. The picture has kept its weight, because its question remains: who is watching whom? Decades later another photographer, Lieko Shiga, went to Japan's northeast and also photographed a place standing between worlds.
Photography