Essays · Contemporary Art
Lieko Shiga. Rasen Kaigan (Spiral Shore).
Biển lấy đi, rồi trả lại từng mảnh.
The sea takes, then returns in pieces.
© Shiga Lieko · Getty Museum
Nhiếp ảnh gia của làng
Năm 2008, Lieko Shiga chuyển về Kitakama, một làng ven biển ở vùng Tōhoku, phía đông bắc nước Nhật. Làng nhỏ, khoảng ba trăm bảy mươi người. Bà không đến như một phóng viên hay một nghệ sĩ đi tìm đề tài. Bà nhận làm nhiếp ảnh gia của làng.
Việc ấy nghĩa là chụp những gì một làng cần được chụp: lễ hội, sự kiện, sinh hoạt, con người. Bà sống ở đó, quen từng nhà, và ảnh của bà dần trở thành một cuốn biên niên của nơi này.
Nhưng ảnh của Shiga không giống ảnh kỷ niệm thông thường. Bà thường chụp ban đêm, dùng đèn flash mạnh, màu gắt, bố cục dàn dựng. Dân làng tham gia vào việc tạo hình ảnh: đứng ở đâu, cầm gì, làm động tác gì. Kết quả là những bức ảnh vừa thật vừa như mơ, một làng quê được nhìn qua giấc ngủ chập chờn.
Bảo tàng Getty giữ một tác phẩm của bà từ giai đoạn này, Portrait of Cultivation, năm 2009.
Ngày 11 tháng 3 năm 2011
Ngày 11 tháng 3 năm 2011, một trận động đất 9,0 độ xảy ra ngoài khơi bờ biển Tōhoku và kéo theo sóng thần. Ở Kitakama, hơn năm mươi người thiệt mạng. Nhiều nhà bị cuốn đi. Làng mà Shiga chụp suốt ba năm gần như không còn hình dạng cũ.
Sau thảm hoạ, Shiga không bỏ đi. Bà bắt đầu một việc khác: gom những tấm ảnh bị sóng đánh dạt vào bờ. Theo Getty, bà đã thu thập, rửa sạch và phân loại hơn ba mươi nghìn tấm ảnh.
Đó là ảnh cưới, ảnh sinh nhật, ảnh học sinh, ảnh chụp trước nhà. Nhiều tấm hỏng nặng, nhũ ảnh bong ra, màu loang, mặt người biến mất một nửa. Nhưng ngay cả khi hỏng, chúng vẫn là thứ duy nhất còn lại của một số gia đình. Việc rửa và giữ chúng để người thân đến nhận là một việc làm lặng lẽ, không phải nghệ thuật, nhưng nó thay đổi cách Shiga hiểu về nhiếp ảnh.
Bờ biển xoắn ốc
Rasen Kaigan, tức Spiral Shore, là tên loạt ảnh Shiga làm từ thời gian sống ở Kitakama. Nó bao gồm cả những năm trước sóng thần lẫn giai đoạn sau đó. Getty trưng bày sáu ảnh trong loạt này và giữ một tấm trong bộ sưu tập, mua bằng quỹ của Hội đồng Nhiếp ảnh của bảo tàng.
Chữ xoắn ốc gợi ra một thứ thời gian không đi thẳng. Trước và sau quấn vào nhau. Những bức ảnh dàn dựng chụp dân làng trước thảm hoạ, nhìn lại sau thảm hoạ, mang một nghĩa khác hẳn. Có người trong ảnh không còn nữa. Có nơi trong ảnh không còn nữa.
Ánh flash của Shiga làm người và vật hiện ra đột ngột từ bóng tối, như được gọi về. Trước năm 2011, cách chụp ấy là một lựa chọn thẩm mỹ. Sau năm 2011, nó giống một nghi thức: một ánh sáng ngắn, đủ để thấy, trước khi mọi thứ chìm lại vào đêm.
Nhiếp ảnh như ký ức chung
Thường thì ta nghĩ nhiếp ảnh là việc của một người: người chụp nhìn, người chụp chọn, người chụp ký tên. Rasen Kaigan đặt câu hỏi khác. Ảnh ở đây thuộc về ai? Về Shiga, về dân làng đã cùng dựng cảnh, hay về chính nơi chốn đã biến mất?
Ba mươi nghìn tấm ảnh nhặt từ bờ biển không phải của Shiga. Chúng là của những người chụp vô danh, những gia đình bình thường. Nhưng việc bà giữ chúng, cùng với việc bà tiếp tục làm ảnh của mình, cho thấy một cách nhìn: nhiếp ảnh là một phần của ký ức cộng đồng, không chỉ là tác phẩm của nghệ sĩ.
Kitakama nằm ở vùng đông bắc, nơi mà nhiều thập kỷ trước Daido Moriyama gặp con chó hoang ở Misawa. Hai nhiếp ảnh gia, hai thế hệ, cùng một vùng đất. Moriyama đi ngang qua. Shiga ở lại. Và chính việc ở lại cho bà thấy điều mà người đi ngang không thấy: một nơi chốn tồn tại qua những bức ảnh mà người ta giữ cho nhau.
The village photographer
In 2008 Lieko Shiga moved to Kitakama, a coastal village in the Tōhoku region of northeastern Japan. A small place, about three hundred and seventy people. She did not arrive as a reporter or an artist hunting for subjects. She became the village photographer.
That meant photographing what a village needs photographed: festivals, events, daily life, people. She lived there, knew each household, and her pictures slowly became a chronicle of the place.
But Shiga's pictures are nothing like ordinary keepsakes. She often shot at night, with strong flash, harsh colour, staged compositions. Residents took part in making the images: where to stand, what to hold, how to move. The results are both real and dreamlike, a village seen through restless sleep.
The Getty Museum holds a work from this period, Portrait of Cultivation, from 2009.
11 March 2011
On 11 March 2011 a magnitude 9.0 earthquake struck off the Tōhoku coast and set off a tsunami. In Kitakama more than fifty people died. Many houses were swept away. The village Shiga had photographed for three years barely kept its old shape.
After the disaster Shiga did not leave. She began something else: gathering photographs the waves had carried ashore. According to the Getty, she collected, cleaned and sorted more than thirty thousand of them.
Wedding pictures, birthdays, school portraits, snapshots in front of houses. Many were badly damaged, emulsion lifting, colour bleeding, faces half gone. Yet even damaged, they were all some families had left. Washing and keeping them for relatives to reclaim was quiet work, not art, but it changed how Shiga understood photography.
The spiral shore
Rasen Kaigan, Spiral Shore, is the name of the series Shiga made from her time in Kitakama, spanning the years before the tsunami and the period after. The Getty showed six works from it and holds one in its collection, bought with funds from the museum's Photographs Council.
The word spiral suggests time that does not run straight. Before and after wind into each other. Staged pictures of villagers made before the disaster, seen again after it, mean something else entirely. Some of the people in them are gone. Some of the places are gone.
Shiga's flash makes people and things leap out of the dark, as if summoned. Before 2011 that was an aesthetic choice. After 2011 it feels like a rite: a brief light, enough to see by, before everything sinks back into night.
Photography as shared memory
We usually think of photography as one person's act: the photographer looks, chooses, signs. Rasen Kaigan asks something else. Whose pictures are these? Shiga's, the villagers' who helped stage them, or the vanished place's own?
The thirty thousand photographs from the shore are not Shiga's. They belong to anonymous photographers, ordinary families. But her keeping of them, alongside her own work, shows a way of seeing: photography as part of a community's memory, not only an artist's output.
Kitakama lies in the northeast, the same region where decades earlier Daido Moriyama met a stray dog in Misawa. Two photographers, two generations, one region. Moriyama passed through. Shiga stayed. And staying let her see what a passerby cannot: a place survives through the pictures people keep for one another.
Contemporary Art