Essays · Olfactory Art
Daniel Spoerri. Restaurant Spoerri.
Bữa ăn đã xong. Cái bàn vẫn còn đó.
The meal is over. The table remains.
Apollo Magazine; © Daniel Spoerri / ADAGP · Apollo Magazine
Dán chặt một khoảnh khắc
Daniel Spoerri bắt đầu dán đồ vật lên mặt phẳng từ năm 1960. Cùng năm đó, ông là một trong những thành viên sáng lập nhóm Nouveau Réalisme ở Paris, những nghệ sĩ muốn đưa đồ vật thật của đời sống hiện đại vào nghệ thuật, thay vì vẽ lại chúng.
Cách làm của ông rất đơn giản. Sau một bữa ăn, ông giữ mọi thứ còn trên bàn: đĩa bẩn, khăn ăn đã dùng, chai rỗng, tách cà phê, gạt tàn. Ông dán chặt chúng vào mặt bàn đúng vị trí. Rồi dựng mặt bàn lên, treo trên tường như một bức tranh.
Ông gọi chúng là tableaux pièges, tranh bẫy. Cái bị bẫy lại không phải đồ vật. Là một khoảnh khắc: sự sắp xếp ngẫu nhiên mà một nhóm người để lại khi họ ăn xong và đứng dậy.
Khi treo lên tường, người xem phải nhìn từ trên xuống một mặt bàn mà lẽ ra họ nhìn từ trên xuống lúc ngồi ăn. Góc nhìn ấy lạ vừa đủ để thấy lại những thứ vốn bị bỏ qua.
Từ Galerie J đến Burgplatz
Năm 1963, Spoerri biến Galerie J ở Paris thành một nhà hàng trong hai tuần. Các nhà phê bình nghệ thuật làm bồi bàn. Mỗi tối phục vụ chừng ba mươi suất, và mỗi tối một bàn được dán cố định thành tranh bẫy.
Năm 1968, ông mở Restaurant Spoerri ở Düsseldorf, trên Burgplatz, trong khu phố cổ, cùng chủ quán người Thuỵ Sĩ Carlo Schröter. Nhà hàng hoạt động đến năm 1972. Spoerri tự nấu, và thực đơn có những thứ ít ai ăn: thịt rắn chuông, vòi voi. Ông nói nhà hàng bán mọi thứ ăn được nhưng người ta thường không ăn.
Khách có thể đặt biến bàn của mình thành tranh bẫy với giá một nghìn Mác Đức. Nhưng Spoerri cũng thường tự chọn ngẫu nhiên một bàn nào đó để giữ lại.
Năm 1970, trên tầng hai của nhà hàng, ông mở Eat Art Gallery. Nơi đây trưng bày tác phẩm làm từ thức ăn, của Spoerri và của nhiều nghệ sĩ khác, trong đó có Joseph Beuys và Dieter Roth.
Eat Art: ăn như một chất liệu
Eat Art là tên Spoerri đặt cho mảng nghệ thuật lấy việc ăn uống làm chất liệu. Không phải vẽ trái cây, mà nấu, bày, ăn, và giữ lại thứ còn sót. Thức ăn ở đây không tượng trưng cho điều gì. Nó là chính nó.
Mùi là một phần không thể tách của những tác phẩm ấy. Trong nhà hàng, không khí đầy mùi thịt nướng, rượu, khói thuốc. Trên tranh bẫy, những mẩu bánh mì và vụn thức ăn vẫn còn mùi trong những ngày đầu, rồi khô dần, nhạt dần. Tác phẩm đổi mùi theo thời gian mà nghệ sĩ không can thiệp.
Điều này làm tranh bẫy khác với tranh tĩnh vật cổ điển. Một bức tĩnh vật vẽ trái cây đẹp mãi. Một tranh bẫy thì già đi cùng với thức ăn thật trên nó. Người xem năm 1970 và người xem hôm nay không nhìn thấy, không ngửi thấy cùng một thứ.
Về sau, Spoerri tiếp tục làm việc với thức ăn trong nhiều hình thức. Năm 1982 ông in Mythology & Meatballs. Những năm 1980, ông thu thập các công thức nấu nội tạng viết tay của bạn bè nghệ sĩ.
Vì sao cái bàn còn đáng nhìn
Năm 2021, Kunstforum Wien làm một cuộc hồi cố lớn về Spoerri, với nhiều tranh bẫy treo cạnh nhau. Nhìn chúng cùng lúc, người xem thấy những buổi tối khác nhau của những năm 1960 và 1970: số ly nhiều hay ít, gạt tàn đầy hay vơi, đĩa sạch hay còn nửa phần.
Mỗi cái bàn là một tài liệu về cách người ta ngồi với nhau. Không ai trong đó được vẽ. Họ chỉ có mặt qua những gì họ để lại.
Cùng thời ấy, ở London, Alison Knowles làm salad cho khán giả và để tác phẩm bị ăn hết. Spoerri làm điều ngược lại: ông để bữa ăn trôi qua, rồi giữ cái vỏ của nó. Hai cách nhìn khác nhau về cùng một việc. Một bên chọn khoảnh khắc đang ăn, một bên chọn lúc bữa ăn vừa xong.
Gluing down a moment
Daniel Spoerri began gluing objects to surfaces in 1960. That same year he was among the founding members of Nouveau Réalisme in Paris, a group of artists who wanted to bring the real objects of modern life into art rather than depict them.
His method was simple. After a meal, he kept everything left on the table: dirty plates, used napkins, empty bottles, coffee cups, ashtrays. He glued them to the tabletop exactly where they lay. Then he stood the tabletop on end and hung it on the wall like a painting.
He called them tableaux pièges, snare pictures. What is trapped is not the objects. It is a moment: the chance arrangement a group of people leaves behind when they finish eating and get up.
Hung on the wall, the table meets the eye straight on, where a diner would have looked down at it. That shift is just strange enough to make overlooked things visible again.
From Galerie J to Burgplatz
In 1963 Spoerri turned Galerie J in Paris into a restaurant for two weeks. Art critics served as waiters. Each night about thirty covers were served, and each night one table was glued down as a snare picture.
In 1968 he opened Restaurant Spoerri in Düsseldorf, on Burgplatz in the old town, together with the Swiss restaurateur Carlo Schröter. It ran until 1972. Spoerri cooked, and the menu included things few people ate: rattlesnake, elephant trunk. He said the restaurant served everything you can eat but normally do not.
Diners could commission their own table as a snare picture for a thousand Deutschmarks. But Spoerri also often chose a table at random to keep.
In 1970, on the floor above the restaurant, he opened the Eat Art Gallery. It showed works made from food, by Spoerri and many others, among them Joseph Beuys and Dieter Roth.
Eat Art: eating as material
Eat Art was Spoerri's name for art that takes eating as its material. Not painting fruit, but cooking, serving, eating and keeping what is left. The food does not stand for anything. It is itself.
Smell is inseparable from these works. In the restaurant, the air was thick with roasting meat, wine, cigarette smoke. On the snare pictures, crusts and crumbs still smelled for the first days, then dried and faded. The works change their smell over time without the artist stepping in.
This sets the snare pictures apart from classical still life. A painted fruit stays ripe forever. A snare picture ages along with the real food on it. A viewer in 1970 and a viewer today do not see, or smell, the same thing.
Later, Spoerri kept working with food in many forms. In 1982 he published Mythology & Meatballs. In the 1980s he collected handwritten offal recipes from fellow artists.
Why the table is still worth looking at
In 2021 Kunstforum Wien staged a major retrospective of Spoerri, with many snare pictures hung together. Seen side by side, they show different evenings of the 1960s and 1970s: many glasses or few, ashtrays full or half empty, plates clean or half finished.
Each table is a document of how people sat together. No one is depicted. They are present only through what they left.
In the same years, in London, Alison Knowles made salad for her audience and let the work be eaten. Spoerri did the opposite: he let the meal pass, then kept its shell. Two views of the same act. One chooses the moment of eating, the other the moment just after.
Olfactory Art