Essays · Olfactory Art
Đế chế Mughal. Rosewater sprinkler.
Mùi hồng là lời chào. Cái bình là người đưa lời chào đi.
Rose is the greeting. The vessel carries it.
© Victoria and Albert Museum, London; Gift in memory of Michael Jones · Victoria and Albert Museum (V&A)
Một cái cổ dài và một nụ hoa
Victoria and Albert Museum ở London giữ một bình rảy nước hoa hồng bằng bạc mạ vàng, cao 32 cm, thân rộng chưa tới 8 cm. Hồ sơ bảo tàng ghi nó được làm ở đế chế Mughal, khoảng từ năm 1650 đến năm 1700, và nhiều khả năng vào cuối thế kỷ 17.
Hình dáng của nó rất rõ ràng. Một thân tròn như quả cầu. Một cái cổ dài, thon dần lên trên. Ở đỉnh là vòi rảy, làm theo hình một nụ hoa chưa nở. Phía dưới là một vòng chân đế chạm thủng.
Toàn bộ mặt bạc được gò nổi từ mặt trong ra. Hoa, chim và thú hiện lên trên một nền được đục thành những vòng tròn li ti, để phần hình nổi bắt sáng còn phần nền thì mờ đi. Chân đế và cái đốt tròn giữa cổ bình được chạm thủng, cho ánh sáng đi qua.
Cái cổ dài không phải để làm đẹp. Nó là một cơ chế. Nước đi ra qua một lỗ nhỏ, từng giọt, từng đợt, chứ không đổ ào. Người cầm bình kiểm soát được bao nhiêu mùi rơi xuống và rơi vào đâu.
Gulabpash, dụng cụ của lời chào
Ở Nam Á và thế giới Ba Tư, loại bình này có tên gulabpash. Gulab là nước hoa hồng, pash là rảy. Tên gọi nói đúng công việc của nó, không hơn.
Nước hoa hồng ở vùng này không phải thứ xa lạ. Nó có mặt trong bếp, trong đền, trong nghi lễ. Rảy nước hoa hồng lên người khách là một cách đón: khách đến thì được làm thơm, khách đi cũng vậy. Trong triều đình Mughal, nơi mọi cử chỉ đều được sắp đặt, việc ai được rảy, rảy bằng bình gì, là một phần của ngôn ngữ quyền lực.
Một bình bạc mạ vàng vì thế nói hai điều cùng lúc. Với người khách, nó nói: bạn được chào đón. Với mọi người đứng xem, nó nói: chủ nhà có đủ bạc, đủ vàng, đủ thợ giỏi để biến một lời chào thành một vật như thế này.
Hoa, chim, thú chạm trên thân bình cũng không đứng ngoài câu chuyện. Nghệ thuật Mughal yêu vườn, và những bức tranh vườn ấy về sau còn được dịch ngược thành mùi. Những khu vườn có kênh nước, có luống hoa, có chim, là hình ảnh của trật tự và sung túc. Cầm cái bình lên, người ta cầm một khu vườn thu nhỏ, và bên trong là mùi của chính những bông hoa ấy.
Huy hiệu dưới chân đế
Lật bình lên, mặt dưới chân đế có khắc một huy hiệu châu Âu. Theo hồ sơ của V&A, dựa trên ý kiến chuyên gia David S. Howard, bộ huy hiệu này chỉ được dùng bởi William, bá tước Desmond thứ hai và bá tước Denbigh thứ ba. Nó ghép huy hiệu dòng Fielding của các bá tước Denbigh với dòng Carey, họ của người vợ thứ hai của ông.
Từ đó bảo tàng suy ra một khoảng thời gian hẹp: bản khắc chỉ hợp lý giữa năm 1675, khi ông trở thành bá tước, và năm 1685, khi ông mất. Nghĩa là trong vòng vài chục năm sau khi được làm ra, cái bình đã rời Nam Á và nằm trong tay một gia đình quý tộc Anh.
Hồ sơ còn ghi một giả thuyết mà chính bảo tàng gọi là suy đoán: bá tước Denbigh đời thứ nhất từng sang Ấn Độ năm 1631. Một bức chân dung nổi tiếng của Anthony van Dyck, nay ở National Gallery, vẽ ông trong trang phục Ấn Độ. Có thể cái bình theo gia đình này về từ chuyến đi ấy, có thể không. Không ai chứng minh được.
Thế kỷ 20, bình được bán ở Spink & Son tại London và về V&A bằng một khoản tiền do bạn bè của Michael Jones góp lại để tưởng nhớ ông. Jones từng là chuyên gia nghệ thuật Hồi giáo và hội hoạ Ấn Độ của nhà đấu giá Sotheby's ở New York.
Một vật hai đời
Đặt tất cả lại với nhau, cái bình có hai đời sống. Đời thứ nhất ở Nam Á, nơi nó là dụng cụ của một nghi thức: rảy nước hoa hồng, chào khách, phô bày. Đời thứ hai ở Anh, nơi nó trở thành một món đồ lạ trên bàn tiệc hay trong tủ trưng bày, và được đánh dấu bằng huy hiệu của chủ mới.
Ở đời thứ hai, có lẽ không ai còn rảy nước hoa hồng lên tay khách theo cách cũ. Cử chỉ ở lại phía sau. Vật thì đi tiếp.
Penta để ý rằng những gì còn sót lại cho người xem hôm nay đều là phần cứng của câu chuyện: bạc, vàng, đường gò, nét khắc, một cái tên quý tộc. Phần mềm nhất, là mùi hồng và cái nghiêng tay của người chủ nhà, không để lại dấu nào trên kim loại. Chỉ có hình nụ hoa ở đầu vòi nhắc rằng thứ từng chảy qua đây là một bông hoa ở dạng nước.
A long neck and a bud
The Victoria and Albert Museum in London holds a rosewater sprinkler in gilded silver, 32 cm tall and under 8 cm wide. The museum records it as made in the Mughal Empire, around 1650 to 1700, most likely in the late seventeenth century.
Its shape is plain to read. A globular body. A long neck tapering upward. At the top, a nozzle in the form of an unopened bud. Below, a raised footring worked in openwork.
The whole surface is worked in repoussé, pushed out from the inside. Flowers, birds and animals rise from a ground punched with tiny rings, so the raised forms catch light while the ground stays matt. The foot and the round knop on the neck are pierced.
The long neck is not decoration. It is a mechanism. Liquid leaves through a small opening, drop by drop, never in a pour. Whoever holds it decides how much scent falls, and where.
Gulabpash, a tool for greeting
In South Asia and the Persian world this kind of vessel is called a gulabpash. Gulab is rosewater; pash is to sprinkle. The name says exactly what it does.
Rosewater was ordinary in this region: in kitchens, in shrines, in ceremony. Sprinkling it on a guest was a way of receiving them, on arrival and again on leaving. At the Mughal court, where every gesture was arranged, who was sprinkled and with what vessel belonged to the language of rank.
A gilded silver sprinkler therefore says two things at once. To the guest: you are welcome. To everyone watching: this house has the silver, the gold and the craftsmen to turn a greeting into an object like this.
The chased flowers, birds and animals belong to the story too. Mughal art loved gardens, so much that its garden paintings have since been translated back into scent. It loved them with their channels of water, flower beds and birds, as images of order and plenty. Lifting the sprinkler, one held a small garden, with the scent of its flowers inside.
Arms beneath the foot
Turn it over and the underside of the foot carries an engraved European coat of arms. According to the V&A record, based on the opinion of the heraldry expert David S. Howard, these arms were used only by William, 2nd Earl of Desmond and 3rd Earl of Denbigh. They join the Fielding arms of the Earls of Denbigh with those of Carey, the family of his second wife.
From this the museum draws a narrow window: the engraving makes sense only between 1675, when he became Earl, and 1685, when he died. Within a few decades of being made, the sprinkler had left South Asia and entered an English noble household.
The record also mentions a link the museum itself calls speculative. The 1st Earl of Denbigh visited India in 1631, and a well known portrait by Anthony van Dyck, now in the National Gallery, shows him in Indian dress. Perhaps the sprinkler came home with the family from that journey; perhaps not. No one can prove it.
In the twentieth century it was sold at Spink & Son in London and entered the V&A with funds given by friends of Michael Jones in his memory. Jones had been Sotheby's specialist in Islamic art and Indian painting in New York.
One object, two lives
Put together, the sprinkler has two lives. The first in South Asia, as the tool of a rite: rosewater, greeting, display. The second in England, as a curiosity on a table or in a cabinet, marked with the arms of its new owner.
In that second life, probably no one sprinkled rosewater on a guest's hands in the old way. The gesture stayed behind. The object travelled on.
Penta notices that what reaches us today is the hard part of the story: silver, gold, chasing, engraving, a noble name. The softest part, the smell of rose and the tilt of a host's hand, left no mark on the metal. Only the bud at the tip of the nozzle recalls that what once passed through here was a flower in liquid form.
Olfactory Art