Essays · Olfactory Art
Edme Bouchardon. The Sense of Smell.
Một bản in ngược là dấu vết của một dấu vết.
A counterproof is the trace of a trace.
The Metropolitan Museum of Art, Harry G. Sperling Fund, 1973 (Open Access, public domain) · The Metropolitan Museum of Art
Một cậu bé, một bình cây, một con chó
Trong một khung bầu dục, một cậu bé đứng trên một khối đất tròn như ngọn đồi nhỏ. Tấm vải quấn quanh hông bay lệch sang một bên. Hai tay cậu ôm một cái bình gốm to, trong bình mọc lên một cụm lá xoè rộng. Cậu cúi đầu, không nhìn người xem.
Dưới chân cậu, một con chó nhỏ đuôi cong đang cúi mũi xuống một đám lá sát mặt đất. Nó không quan tâm đến cái bình. Nó đang đánh hơi một thứ khác, ở thấp hơn.
Phía sau là mây, và những nét phấn gạch ngang dày đặc làm nền. Không có phòng, không có vườn, không có đồ đạc. Chỉ có hai nhân vật và hai cách tiến lại gần một mùi.
Tên tác phẩm là The Sense of Smell, Khứu giác. Trong truyền thống ngụ ngôn châu Âu, mỗi giác quan thường được gán cho một hình người và một con vật đi kèm. Với khứu giác, con chó là bạn đồng hành quen thuộc, vì cái mũi của nó. Bouchardon giữ quy ước đó, nhưng đặt nó rất gần mặt đất, rất cụ thể.
Nhà điêu khắc cầm phấn đỏ
Edme Bouchardon sinh năm 1698 ở Chaumont, mất năm 1762 ở Paris. Ông được biết đến trước hết như một nhà điêu khắc. Ở Paris, đài phun nước trên phố Grenelle là một công trình lớn của ông.
Nhưng Bouchardon cũng vẽ rất nhiều, và ông hay vẽ bằng phấn đỏ. Người Pháp gọi loại phấn này là sanguine, gần với chữ sang, nghĩa là máu, vì màu của nó. Phấn đỏ mềm, ấm, hợp để tả da thịt và khối.
Nhìn kỹ nền giấy, những đường gạch ngang chạy song song đều đặn quanh nhân vật. Chúng gợi đến vết đục của người làm điêu khắc trên đá. Hình cậu bé không được tô bóng nhiều. Nó được dựng bằng đường viền và vài mảng đậm nhạt, như một bức phù điêu nông trên mặt giấy.
The Met không ghi năm cụ thể cho tờ giấy này. Bảo tàng mua nó năm 1973 và mô tả chất liệu bằng hai cụm từ ngắn: phấn đỏ, bản in ngược. Tờ giấy cao khoảng 39 cm.
Bản in ngược là gì
Bản in ngược, tiếng Anh gọi là counterproof, được làm như sau. Người ta làm ẩm một tờ giấy trắng, đặt úp lên một bản vẽ phấn hoặc một bản in, rồi cho cả hai qua máy ép. Hơi ẩm làm phấn lỏng ra, một phần bám sang tờ giấy mới. Kết quả là một hình lật ngược như trong gương, nhạt hơn bản gốc.
Phấn đỏ đặc biệt hợp với cách làm này. Nó nhả màu dễ, và dấu nó để lại vẫn đọc được rõ.
Vì sao nghệ sĩ làm bản in ngược? Có khi để xem bố cục khi lật chiều. Có khi để có thêm một bản cho mình giữ. Có khi để làm một hình mới từ một hình cũ. Bản in ngược là một cách nhân bản sơ khai, rất lâu trước khi có nhiếp ảnh.
Điều đó cho tờ giấy ở The Met một nghịch lý nhỏ. Nó là tác phẩm của Bouchardon, nhưng không nét nào trên đó do tay ông trực tiếp kéo ra. Mọi nét đều đã đi qua một lần tiếp xúc. Trong bản vẽ gốc, con chó quay theo chiều ngược lại. Đó là hình chúng ta không đang nhìn.
Khứu giác ở gần mặt đất
Nước Pháp thế kỷ 18 có nhiều hình ngụ ngôn về khứu giác, như Allegory of Smell của Joseph-Marie Vien. Cách Bouchardon chọn khá tiết chế. Không lọ nước hoa, không bó hoa cầu kỳ, không quý bà. Chỉ có một bình cây và một con chó.
Hai nhân vật cho thấy hai mặt của khứu giác. Cậu bé mang mùi lên cao, ôm nó trước ngực như một vật được trưng ra. Con chó đi tìm mùi dưới thấp, nơi mùi bám lại trên lá, trên đất, sau khi một thứ gì đó đã đi qua. Một bên là mùi như một món quà. Một bên là mùi như một dấu hiệu.
Có lẽ vì thế mà tờ giấy này đáng nhìn lâu. Nó nói về khứu giác bằng một hình ảnh im lặng. Và chính nó tồn tại theo cách của một mùi hương: một dấu còn lại trên bề mặt, sau khi bản gốc đã rời đi.
A boy, a potted plant, a dog
Inside an oval, a boy stands on a rounded mound of earth, like a small hill. The cloth around his hips swings to one side. In both arms he holds a large earthenware pot, from which a spray of broad leaves rises. His head is lowered; he does not look at us.
At his feet, a small dog with a curled tail puts its nose down to a patch of leaves on the ground. It has no interest in the pot. It is scenting something else, lower down.
Behind them are clouds and a dense ground of horizontal chalk hatching. No room, no garden, no furniture. Only two figures and two ways of approaching a smell.
The title is The Sense of Smell. In European allegory, each sense was often given a human figure and an animal companion. For smell, the dog was the familiar partner, because of its nose. Bouchardon keeps the convention but sets it very close to the ground, very concretely.
A sculptor with red chalk
Edme Bouchardon was born in Chaumont in 1698 and died in Paris in 1762. He is known first of all as a sculptor. In Paris, the fountain on the rue de Grenelle is one of his major works.
He also drew a great deal, often in red chalk. The French call it sanguine, close to sang, blood, because of its colour. Red chalk is soft and warm, well suited to flesh and volume.
Look closely at the background: horizontal strokes run in even parallels around the figure. They recall the marks of a sculptor's chisel on stone. The boy is barely shaded. He is built from contour and a few passages of light and dark, like a low relief on paper.
The Met gives no precise date for the sheet. The museum acquired it in 1973 and describes its medium in two short phrases: red chalk; counterproof. The sheet is about 39 cm tall.
What a counterproof is
A counterproof is made like this. A blank sheet is dampened, laid face down on a chalk drawing or a print, and both are run through a press. The moisture loosens the chalk and some of it transfers to the new sheet. The result is a mirror image, paler than the source.
Red chalk suits the process especially well. It releases readily, and the mark it leaves stays legible.
Why make one? Sometimes to see a composition reversed. Sometimes to keep a second version. Sometimes to start a new image from an old one. The counterproof is an early form of replication, long before photography.
This gives The Met's sheet a small paradox. It is Bouchardon's work, yet no line on it was drawn directly by his hand. Every line has passed through contact. In the original drawing, the dog faces the other way. That is the image we are not looking at.
Smell close to the ground
Eighteenth century France produced many allegories of smell, such as Joseph-Marie Vien's Allegory of Smell. Bouchardon's choice is restrained. No perfume bottle, no elaborate bouquet, no lady. Just a potted plant and a dog.
The two figures show two sides of smell. The boy carries scent up high, holding it to his chest like something on display. The dog looks for scent down low, where it clings to leaves and soil after something has passed. One treats smell as a gift. The other treats it as a sign.
Perhaps that is why the sheet rewards a long look. It speaks about smell through a silent image. And it exists the way a scent does: a mark left on a surface after the original has gone.
Olfactory Art