Essays · Modern Art
Edvard Munch. The Scream.
Một tiếng kêu không có âm thanh.
A scream without a sound.
Edvard Munch, The Scream. The Art Institute of Chicago, Clarence Buckingham Collection · Public domain
Một tấm bìa, một buổi chiều
The Scream, tiếng Na Uy là Skrik, được Edvard Munch làm năm 1893. Ông không vẽ trên toan. Ông dùng tempera và bút sáp dầu trên một tấm bìa cứng, cao 91 phân, rộng 73,5 phân. Chất liệu ấy khô nhanh, để lại những vệt màu còn thấy rõ hướng tay. Nhìn gần, bầu trời không phải một mảng đỏ phẳng mà là những dải cam, vàng, đỏ chạy song song, uốn lượn.
Bố cục rất đơn giản. Một con đường có lan can chạy chéo từ góc trái xuống. Bên phải là vịnh biển và những dải đồi xanh thẫm. Ở tiền cảnh, một hình người gầy, đầu gần như trọc, hai tay áp lên má, miệng mở tròn. Phía sau, hai người khác vẫn đi tiếp trên con đường, như không có chuyện gì xảy ra.
Góc dưới bên trái có chữ ký E. Munch 1893. Góc trên bên trái có một dòng chữ viết bằng bút chì, tiếng Na Uy, đại ý rằng bức tranh này chỉ có thể do một người điên vẽ ra. Mặt sau tấm bìa còn một bản phác thảo khác.
Hồ sơ của Nasjonalmuseet ở Oslo ghi thêm một tên tiếng Đức, Verzweiflung, nghĩa là tuyệt vọng. Năm 1893, tác phẩm được trưng bày lần đầu tại một phòng tranh trên đại lộ Unter den Linden ở Berlin, ngay trong năm nó ra đời.
Một hình ảnh được làm đi làm lại
The Scream không xuất hiện từ hư không. Năm 1892, Munch đã vẽ một bức có tên Tâm trạng ốm yếu lúc hoàng hôn. Tuyệt vọng. Cùng con đường, cùng lan can, cùng bầu trời. Một năm sau, ông đẩy hình người ra tiền cảnh, xoay mặt nó về phía người xem, và hình ảnh ấy thành một thứ khác hẳn.
Rồi ông không dừng lại. Theo Nasjonalmuseet, có hai phiên bản sơn: bức năm 1893 ở Oslo và một bức khác làm năm 1910 hoặc muộn hơn, nay thuộc Bảo tàng Munch. Có hai bản phấn màu, một bản không ghi năm nhưng được cho là khoảng 1893, một bản ký và ghi năm 1895. Cũng năm 1895, Munch làm một bản in thạch bản đen trắng.
Bản in thạch bản quan trọng theo một cách riêng. Nó cho phép hình ảnh ra khỏi một tấm bìa duy nhất, đi vào sách, vào báo, vào tường nhà người khác. Tiếng kêu bắt đầu có nhiều bản sao. Mỗi bản khác một chút về màu, về nét, nhưng cái dáng ôm mặt thì giữ nguyên.
Munch có thói quen quay lại với những hình ảnh của chính mình. Cách nghệ thuật hiện đại nhìn một bức tranh cũng đổi từ đây: không còn là cửa sổ nhìn ra thế giới, mà là dấu vết của một trạng thái bên trong. Với ông, một bức tranh chưa bao giờ xong hẳn. Nó là một cảm giác cần được làm lại cho tới khi nói đúng.
Dòng chữ bút chì
Dòng chữ ở góc trên bên trái từng là một câu đố nhỏ của lịch sử nghệ thuật. Ban đầu người ta cho rằng Munch tự viết. Tới năm 2008, phần đông các nhà nghiên cứu lại nghĩ nó do một người khác viết thêm vào về sau.
Năm 2020, bảo tàng soi tấm bìa bằng tia hồng ngoại và phân tích nét chữ viết tay. Kết luận quay về giả thuyết đầu tiên: chính họa sĩ đã viết dòng chữ ấy. Một người tự viết lên tác phẩm của mình rằng chỉ kẻ điên mới vẽ được nó. Có thể là mỉa mai. Có thể là tự vệ trước những lời chê bai ông đã nghe. Không ai biết chắc.
Điều chắc chắn là dòng chữ ấy mờ đến mức phần lớn khách xem không thấy. Nó không phải một phần của hình ảnh nổi tiếng. Nhưng nó là một phần của vật thể: một tấm bìa có người đã cầm bút chì viết lên, vào một ngày nào đó, với một tâm trạng nào đó.
Một tác phẩm được giữ kỹ
Tấm bìa về với bảo tàng quốc gia Na Uy năm 1910, là quà tặng của nhà sưu tập Olaf Schou. Từ đó nó gần như không rời Oslo. Năm 1994, bức tranh bị đánh cắp khỏi bảo tàng, và được tìm lại ngay trong năm ấy. Lần cuối nó được cho mượn ra nước ngoài là năm 1993, cho một triển lãm ở Nhật Bản.
Tempera và bút sáp trên bìa là những chất liệu nhạy cảm với ánh sáng và độ ẩm. Bức tranh vì thế được giữ như một vật dễ tổn thương, dù hình ảnh của nó đã in lên vô số áo thun, cốc, áp phích.
Đó là một nghịch lý đẹp. Hình ảnh thì ở khắp nơi. Vật thể thì chỉ có một, nằm trong một căn phòng ở Oslo, với lớp màu khô, nét bút chì mờ và bản phác thảo quay mặt vào tường. Tiếng kêu đã đi rất xa. Tấm bìa thì vẫn ở yên chỗ cũ.
A board, an evening
The Scream, Skrik in Norwegian, was made by Edvard Munch in 1893. He did not use canvas. He worked in tempera and oil crayon on a sheet of cardboard, 91 centimetres high and 73.5 wide. The materials dry quickly and keep the direction of the hand. Up close, the sky is not a flat red but bands of orange, yellow and red running side by side, bending.
The composition is simple. A road with a railing runs diagonally from the left. To the right lie the fjord and dark blue hills. In the foreground a thin, almost hairless figure presses both hands to its cheeks, mouth open in a round. Behind it, two other people walk on, as if nothing were happening.
Lower left is the signature E. Munch 1893. Upper left is a line in pencil, in Norwegian, saying roughly that the picture could only have been painted by a madman. On the back of the board is another sketch.
The Nasjonalmuseet in Oslo records a German title as well, Verzweiflung, despair. The work was first shown in Berlin, at a gallery on Unter den Linden, in the year it was made.
An image made again and again
The Scream did not come from nowhere. In 1892 Munch painted Sick Mood at Sunset. Despair. The same road, the same railing, the same sky. A year later he pushed the figure into the foreground, turned its face to the viewer, and the image became something else entirely.
He did not stop there. According to the museum, there are two painted versions: the 1893 board in Oslo and another from 1910 or later, now at the Munch Museum. There are two pastels, one undated but thought to be around 1893, one signed and dated 1895. In 1895 Munch also made a black and white lithograph.
The lithograph matters in its own way. It let the image leave a single board and enter books, newspapers, other people's walls. The scream began to have copies. Each differs a little in colour and line; the gesture of the hands stays.
Munch kept returning to his own images. This is also where modern art changes how a picture is read: no longer a window onto the world, but the trace of an inner state. For him a picture was never quite finished. It was a feeling to be made again until it was said right.
The pencil line
The line in the upper corner was long a small puzzle. At first it was taken as Munch's own. By 2008 most researchers thought someone else had added it later.
In 2020 the museum examined the board with infrared light and analysed the handwriting. The conclusion returned to the first idea: the painter wrote it himself. A man writing on his own work that only a madman could have made it. Irony, perhaps. Self defence against criticism he had heard, perhaps. No one can say.
What is certain is that the line is so faint most visitors never see it. It is not part of the famous image. But it is part of the object: a board someone once wrote on in pencil, on a certain day, in a certain mood.
A work kept close
The board entered Norway's national collection in 1910, a gift from the collector Olaf Schou. Since then it has hardly left Oslo. In 1994 it was stolen from the museum and recovered the same year. Its last loan abroad was in 1993, to an exhibition in Japan.
Tempera and crayon on board are sensitive to light and humidity, so the painting is kept as a fragile thing, even while its image appears on countless shirts, mugs and posters.
It is a quiet paradox. The image is everywhere. The object is single, in one room in Oslo, with its dry colour, its faint pencil and its sketch turned to the wall. The scream has travelled far. The board stays where it is.
Modern Art