Essays · Photography
Eikoh Hosoe. Kamaitachi.
Nơi ta sợ hãi lúc nhỏ không bao giờ rời đi.
The place that frightened us as children never leaves.
© the artist and courtesy Akio Nagasawa Gallery · Aperture
Con chồn cưỡi gió
Trong truyện dân gian vùng đông bắc Nhật Bản có một con yêu quái tên kamaitachi. Nó giống một con chồn, cưỡi trên những cơn gió xoáy, di chuyển nhanh đến mức không ai kịp thấy, và có móng sắc. Người bị nó đi qua chỉ phát hiện ra sau đó, khi thấy vết cắt trên da.
Eikoh Hosoe sinh năm 1933. Trong Thế chiến thứ hai, khi còn nhỏ, ông được sơ tán về vùng quê Tohoku. Những câu chuyện về kamaitachi là một phần của những năm ấy: cánh đồng rộng, gió mạnh, và một nỗi sợ không có hình dạng.
Hơn hai mươi năm sau, Hosoe quay lại vùng đất đó. Lần này ông không đi một mình. Ông mang theo máy ảnh, và một vũ công.
Có một nghịch lý nằm ngay trong ý tưởng này. Làm sao chụp được một thứ mà theo truyền thuyết không ai nhìn thấy? Hosoe không cố vẽ ra con chồn. Ông chụp những gì xung quanh nó: gió, cánh đồng, người chạy, người sợ. Con yêu quái hiện ra qua phản ứng của mọi thứ khác, giống như ta chỉ biết gió qua cách cỏ ngả xuống.
Hijikata trên cánh đồng
Tatsumi Hijikata là một trong những người sáng lập butoh, loại hình múa ra đời ở Nhật sau chiến tranh, chậm, méo mó, gần mặt đất, đối lập với vẻ đẹp chuẩn mực của múa phương Tây. Hosoe và Hijikata đã làm việc cùng nhau từ trước. Kamaitachi là lần hợp tác lớn thứ hai của họ dưới dạng sách ảnh.
Từ năm 1965 đến 1968, hai người làm việc ở vùng nông thôn Tohoku, chủ yếu ở Akita, và cả ở Tokyo. Hijikata không đóng vai con chồn. Ông giống một thứ gì đó lạ hơn: một người đàn ông chạy băng qua ruộng lúa, nhảy vọt lên trên nền trời, nấp sau vách nhà, lẩn vào đám người trong làng. Ông vừa là yêu quái, vừa là đứa trẻ sợ yêu quái, vừa là gió.
Hosoe chụp từ những góc không quen: rất thấp, rất nghiêng, đôi khi chính ông cũng đang chạy khi bấm máy. Khung hình chao đảo. Đường chân trời lệch. Ảnh không mô tả một câu chuyện theo thứ tự. Nó giống những mảnh ký ức bật ra không báo trước.
Người dân trong làng đứng xem. Nhiều năm sau, những người già ở vùng ấy vẫn còn nhớ buổi chụp: một người đàn ông lạ từ Tokyo về, chạy khắp đồng làng.
Một cuốn sách phải được mở từng trang
Năm 1969, loạt ảnh được in thành sách Kamaitachi, do nhà xuất bản Gendai Shicho Sha ở Tokyo phát hành, bản đầu giới hạn một nghìn cuốn. Cách làm sách cũng là một phần của tác phẩm: mỗi trang ảnh được gấp lại trong một tờ giấy màu xanh, người xem phải mở ra từng tờ mới thấy hình. Việc xem trở thành một nghi thức chậm.
Cuốn sách mang về cho Hosoe một giải thưởng khuyến khích nghệ thuật của Bộ Giáo dục Nhật Bản. Nó đứng cạnh những tác phẩm trước đó của ông như Man and Woman năm 1960, hay Ordeal by Roses năm 1961 với nhà văn Yukio Mishima, như một phần của thời kỳ nhiếp ảnh Nhật tìm một ngôn ngữ riêng sau chiến tranh. Năm 1959, Hosoe cũng là một trong những người lập nhóm Vivo, sáu nhiếp ảnh gia thử nghiệm dùng chung một văn phòng ở Ginza.
Cùng thời đó, Daido Moriyama, người từng làm trợ lý cho Hosoe, đang đi theo một hướng khác: phố, chó hoang, hạt ảnh thô, như trong Stray Dog, Misawa. Hai cách nhìn khác nhau, nhưng cùng một câu hỏi: nước Nhật sau chiến tranh trông như thế nào, từ bên trong.
Kamaitachi trả lời bằng cách quay về tuổi thơ. Không phải tuổi thơ êm đềm. Tuổi thơ của gió, của đồng trống và của một con vật không ai nhìn thấy.
A weasel riding the wind
Folk tales from northeastern Japan tell of a creature called the kamaitachi. It looks like a weasel, rides on whirlwinds, moves too fast to be seen, and has sharp claws. Those it passes only find out afterwards, when they notice a cut on their skin.
Eikoh Hosoe was born in 1933. During the Second World War, as a child, he was evacuated to the Tohoku countryside. The kamaitachi stories belonged to those years: wide fields, strong wind, and a fear with no shape.
More than twenty years later Hosoe went back. This time he did not go alone. He took a camera, and a dancer.
There is a paradox in the idea. How do you photograph something the legend says no one can see? Hosoe did not try to show the weasel. He photographed what surrounds it: wind, fields, people running, people afraid. The creature appears through how everything else reacts, the way we only know the wind by how the grass bends.
Hijikata in the fields
Tatsumi Hijikata was one of the founders of butoh, the dance form born in postwar Japan: slow, contorted, close to the ground, set against the polished beauty of Western dance. Hosoe and Hijikata had worked together before. Kamaitachi was their second major collaboration in book form.
From 1965 to 1968 the two worked in rural Tohoku, mainly in Akita, and in Tokyo as well. Hijikata did not play the weasel. He became something stranger: a man sprinting across rice fields, leaping against the sky, hiding behind a farmhouse wall, slipping in among the villagers. He was the creature, the child afraid of it, and the wind.
Hosoe shot from unfamiliar angles: very low, steeply tilted, sometimes running himself as he pressed the shutter. The frame lurches. The horizon slips. The pictures do not tell a story in order. They feel like fragments of memory surfacing without warning.
Villagers stood and watched. Decades later, elderly people in the area still remembered the shoot: a strange man from Tokyo running all over the village fields.
A book opened page by page
In 1969 the series became the book Kamaitachi, published in Tokyo by Gendai Shicho Sha, with a first edition of one thousand copies. The book itself is part of the work: each image is folded inside a blue sheet that has to be opened before the picture appears. Looking becomes a slow ritual.
The book earned Hosoe an Art Encouragement Prize from the Japanese Ministry of Education. It sits beside his earlier Man and Woman of 1960 and Ordeal by Roses of 1961, made with the writer Yukio Mishima, within the years when Japanese photography sought its own language after the war. In 1959 Hosoe had also cofounded Vivo, six experimental photographers sharing one office in Ginza.
At the same time Daido Moriyama, once Hosoe's assistant, was heading elsewhere: streets, stray dogs, coarse grain, as in Stray Dog, Misawa. Different ways of seeing, one shared question: what postwar Japan looked like from the inside.
Kamaitachi answers by returning to childhood. Not a gentle childhood. A childhood of wind, open fields, and an animal no one ever saw.
Photography