Essays · Olfactory Art
Ferran Adrià. elBulli, Pavilion G tại documenta 12.
Có những tác phẩm chỉ tồn tại ở nơi chúng được làm ra.
Some works exist only where they are made.
Flash Art · Flash Art
Một gian trưng bày cách Kassel hơn nghìn cây số
documenta là một trong những triển lãm nghệ thuật đương đại lớn nhất thế giới, diễn ra năm năm một lần ở Kassel, Đức. Kỳ thứ 12 khai mạc ngày 16 tháng 6 năm 2007, do Roger M. Buergel làm giám đốc nghệ thuật.
Buergel mời một người mà giới nghệ thuật không ngờ tới: Ferran Adrià, bếp trưởng của nhà hàng elBulli ở Cala Montjoi, một vịnh nhỏ trên bờ biển Catalonia, Tây Ban Nha. Theo Flash Art, Adrià là đầu bếp đầu tiên được mời tham gia documenta với tư cách nghệ sĩ.
Điều đáng chú ý là cách ông tham gia. Adrià không dựng bếp ở Kassel, không mang món ăn tới trưng trong tủ kính. Theo quỹ elBullifoundation, nhà hàng elBulli được coi là gian G của triển lãm. Tác phẩm ở lại nơi nó được làm ra. Triển lãm phải mở rộng bản đồ của chính mình để bao lấy một căn bếp ở một đất nước khác.
Hai người mỗi ngày
Một gian trưng bày ở xa như vậy cần một lối vào. Theo elBullifoundation, trong mỗi ngày của documenta, có hai người từ Kassel đến dùng bữa tối ở elBulli. Họ là sợi dây nối hai địa điểm: một thành phố triển lãm ở Đức và một vịnh biển ở Catalonia.
Như vậy, phần lớn khách của documenta không bao giờ nếm được tác phẩm của Adrià. Họ chỉ biết rằng nó tồn tại, ở đâu đó, mỗi tối. Hai người được đi là hai nhân chứng. Mọi người còn lại phải tin vào lời kể của họ.
Cách làm ấy đặt ra một câu hỏi mà bảo tàng ít khi phải đối mặt. Một tác phẩm không thể nhân bản, không thể vận chuyển, và biến mất ngay khi được thưởng thức, thì triển lãm nó nghĩa là gì? Câu trả lời của documenta 12 khá đơn giản: để nó ở chỗ của nó, và đưa người tới.
Mùi và vị vốn là những giác quan khó triển lãm nhất. Chúng không ở yên trên tường. Chúng cần một cơ thể, một khoảnh khắc, và một khoảng cách rất gần. elBulli ở Kassel là một cách thừa nhận giới hạn ấy thay vì cố vượt qua nó.
Nấu ăn như một kỹ thuật mới
Theo elBullifoundation, Buergel nói với Adrià rằng việc tạo ra một kỹ thuật nấu ăn mới cũng phức tạp và thử thách như vẽ một bức tranh lớn. Với ông, công việc của Adrià là một bộ môn nghệ thuật mới, không phải một nhánh phụ của ẩm thực.
elBulli khi ấy nổi tiếng vì coi nhà bếp như một phòng nghiên cứu. Nhà hàng không chỉ phục vụ món ăn, nó thử nghiệm kỹ thuật, kết cấu, nhiệt độ, cách một món thay đổi trong miệng. Chính tinh thần tìm tòi ấy khiến một giám tuyển nghệ thuật đương đại nhìn thấy trong đó một thực hành sáng tạo.
Nhiều năm sau, trong cuộc trò chuyện với Maurizio Cattelan đăng trên Flash Art năm 2016, Adrià nhớ lại documenta như một nơi có đủ mọi thứ, giống hệt ẩm thực. Ông nói việc khám phá sự nhạy cảm của giới nghệ thuật rất quan trọng với mình. Ông cũng nhấn mạnh rằng nấu ăn có hệ quả vượt ra ngoài thế giới ẩm thực, và điều ông quý nhất là tự do sáng tạo và cảm xúc, hơn là tiền.
Năm 2011, elBulli đóng cửa với tư cách nhà hàng. Gian G không còn nữa. Những bữa ăn năm 2007 không để lại vật thể nào để treo lên tường. Chúng chỉ còn trong trí nhớ của những người đã ngồi vào bàn, và trong câu hỏi mà chúng để lại cho thế giới nghệ thuật: một tác phẩm có thể được ăn hết hay không.
Adrià không phải người đầu tiên đưa thức ăn vào nghệ thuật. Nhiều nghệ sĩ đã dùng thức ăn làm chất liệu, như Rivane Neuenschwander với những chữ cái ăn được, xem thêm Eatable Alphabet. Nhưng ở documenta 12, lần đầu tiên người nấu được mời vào như một nghệ sĩ, và căn bếp được gọi là một gian trưng bày.
A pavilion more than a thousand kilometres from Kassel
documenta is one of the largest exhibitions of contemporary art in the world, held every five years in Kassel, Germany. Its twelfth edition opened on 16 June 2007 under the artistic director Roger M. Buergel.
Buergel invited someone the art world did not expect: Ferran Adrià, head chef of elBulli in Cala Montjoi, a small cove on the Catalan coast of Spain. According to Flash Art, Adrià was the first chef ever invited to take part in documenta as an artist.
What stands out is how he took part. Adrià did not build a kitchen in Kassel or display dishes behind glass. According to the elBullifoundation, the restaurant itself was treated as the exhibition's Pavilion G. The work stayed where it was made. The exhibition had to stretch its own map to take in a kitchen in another country.
Two people a day
A pavilion that far away needs a way in. According to the elBullifoundation, on each day of documenta two people came from Kassel to dine at elBulli. They were the thread joining two places: an exhibition city in Germany and a cove in Catalonia.
So most documenta visitors never tasted Adrià's work. They only knew it existed, somewhere, every evening. The two who went were witnesses. Everyone else had to trust their account.
This raises a question museums rarely face. If a work cannot be copied, cannot be shipped, and vanishes the moment it is enjoyed, what does it mean to exhibit it? documenta 12 answered simply: leave it where it belongs, and bring people to it.
Smell and taste are the hardest senses to exhibit. They do not stay on a wall. They need a body, a moment and a very short distance. elBulli at documenta accepted that limit rather than trying to overcome it.
Cooking as a new technique
According to the elBullifoundation, Buergel told Adrià that creating a new cooking technique was as complex and demanding as painting a great picture. For him, Adrià's work was a new artistic discipline, not a side branch of gastronomy.
elBulli was known then for treating the kitchen as a research room. It did not only serve food; it tested techniques, textures, temperatures, the way a dish changes in the mouth. That spirit of inquiry is what let a curator of contemporary art see a creative practice in it.
Years later, in a conversation with Maurizio Cattelan published in Flash Art in 2016, Adrià recalled documenta as a place with a little of everything, much like cooking. He said discovering the sensibility of the art world mattered to him. He also stressed that cooking has consequences beyond gastronomy, and that what he values most is creative freedom and emotion rather than money.
In 2011 elBulli closed as a restaurant. Pavilion G no longer exists. The meals of 2007 left no object to hang on a wall. They remain only in the memory of those who sat at the table, and in the question they left for the art world: can a work be eaten up?
Adrià was not the first to bring food into art. Many artists have used food as material, like Rivane Neuenschwander with her edible letters; see Eatable Alphabet. But at documenta 12, for the first time, a cook was invited in as an artist, and a kitchen was called a pavilion.
Olfactory Art