Essays · Olfactory Art
Heman Chong. Smoke Gets In (Your Eyes).
Không ai làm ra mùi này. Nó tự dồn lại.
No one made this smell. It piled up on its own.
Photo: Sang-tae Kim. Courtesy the artist, Art Sonje Center, Seoul, and Wilkinson, London · ArtReview
Hai gạt tàn trên một cái bàn
Đầu năm 2015, từ 7 tháng Hai đến 29 tháng Ba, Art Sonje Center ở Seoul mở triển lãm cá nhân của Heman Chong, mang tên Never a Dull Moment. Trong số các tác phẩm mới làm cho dịp này có một thứ rất khiêm tốn: hai cái gạt tàn giống hệt nhau, đặt trên một cái bàn.
Cái bàn ấy là một góc hút thuốc. Người xem được hút ở đó, trong phòng trưng bày.
Tác phẩm tên Smoke Gets In (Your Eyes), mượn tên một bài hát tình cũ. Nhưng không có nhạc. Không có khói bay lên theo kịch bản. Chỉ có hai cái gạt tàn, dần đầy lên đầu lọc, và một mùi dần đậm lên trong không khí.
Người bước vào phòng sớm trong mùa triển lãm và người bước vào gần ngày đóng cửa không thấy cùng một tác phẩm. Họ thấy số đầu lọc khác nhau. Họ ngửi thấy một căn phòng khác nhau.
Đó là một cách dùng thời gian rất lặng lẽ. Không có đồng hồ, không có con số. Chỉ có độ đầy của hai cái gạt tàn và độ đậm của không khí. Muốn biết triển lãm đã mở được bao lâu, người xem chỉ cần nhìn xuống bàn, rồi hít một hơi.
Một mùi không do máy làm ra
Trong một cuộc trò chuyện với nghệ sĩ Haegue Yang đăng trên ArtReview, Chong giải thích ý định của mình. Ông muốn đưa vào phòng một mùi không do máy tạo ra. Ông cố tình tránh những thiết bị khuếch tán mùi. Thay vào đó, ông để khói thuốc thật thấm dần vào không gian.
Chong gọi kết quả là một sự tích tụ vô nghĩa trong không gian. Từ vô nghĩa ở đây không phải lời chê. Nó chỉ ra rằng mùi không mang thông điệp nào được soạn trước. Nó chỉ dồn lại, từng điếu một, không mục đích.
Tác phẩm tác động ở nhiều tầng giác quan cùng lúc. Mắt thấy đầu lọc, thấy tàn, thấy gạt tàn đầy dần. Mũi ngửi thấy khói nguội. Hai giác quan kể cùng một chuyện, nhưng theo hai nhịp. Mắt thấy từng vật. Mũi thấy cả căn phòng.
Điều đáng chú ý là tác phẩm gần như không cần nghệ sĩ sau ngày khai mạc. Người xem làm phần còn lại. Mỗi người hút một điếu là thêm một chút vào tác phẩm, dù họ có biết hay không.
Hút thuốc trong nhà, ở một nơi không bị ép
Haegue Yang chỉ ra một chi tiết khiến tác phẩm có thêm độ sắc. Ở Seoul, hút thuốc trong nhà là trái luật. Bên ngoài bảo tàng, người hút thuốc bị dồn vào những góc nhỏ, đứng vội, dưới áp lực. Trong phòng của Chong, cùng hành động ấy được phép, và theo Yang, diễn ra với ít áp lực hơn.
Yang cũng nói rằng tác phẩm để người xem tự cân nhắc nên làm gì, không đẩy họ vào góc. Không ai bị bắt phải hút. Không ai bị cấm. Cái bàn chỉ ở đó, với hai cái gạt tàn, và một khả năng.
Chính điều này làm mùi trong phòng có ý nghĩa. Mỗi đầu lọc là một lựa chọn của một người lạ. Mùi tích tụ là tổng của những lựa chọn ấy. Nó không phải mùi của nghệ sĩ. Nó là mùi của những người đã đi qua.
Triển lãm năm ấy đề cao việc gặp tác phẩm trực tiếp trong không gian hơn là xem tài liệu về nó. Smoke Gets In (Your Eyes) là ví dụ rõ nhất. Một bức ảnh chụp hai gạt tàn không mang được mùi. Muốn biết tác phẩm là gì, phải đứng trong căn phòng đó, vào một ngày cụ thể, và thở.
Triển lãm nào rồi cũng đóng cửa, không khí nào rồi cũng được thay. Nhưng trong vài tuần ấy, căn phòng đã giữ một bản ghi không ai viết: bao nhiêu người đã dừng lại, và dừng lại bao lâu.
Two ashtrays on a table
In early 2015, from 7 February to 29 March, Art Sonje Center in Seoul held a solo exhibition by Heman Chong, titled Never a Dull Moment. Among the new works made for it was something very modest: two identical ashtrays on a table.
The table was a smoking corner. Visitors could smoke there, inside the gallery.
The work is called Smoke Gets In (Your Eyes), borrowing the title of an old love song. But there is no music. No smoke rising on cue. Only two ashtrays slowly filling with butts, and a smell slowly thickening in the air.
Someone who came early in the run and someone who came near the end did not see the same work. They saw a different number of butts. They smelled a different room.
It is a quiet way of using time. No clock, no numbers. Only how full the two ashtrays are and how heavy the air has become. To know how long the show has been open, a visitor only has to look down at the table, then take a breath.
A smell no machine produced
In a conversation with the artist Haegue Yang published in ArtReview, Chong explained what he wanted. He wanted to bring in a smell not produced by a machine. He deliberately avoided scent diffusers. Instead, he let real cigarette smoke seep into the space.
Chong called the result a senseless accumulation within the space. Senseless is not a criticism here. It points out that the smell carries no prepared message. It simply builds up, one cigarette at a time, with no aim.
The work acts on several senses at once. The eye sees butts, ash, ashtrays filling. The nose smells cold smoke. Both tell the same story at different speeds. The eye sees each object. The nose takes in the whole room.
It is worth noting that after the opening, the work barely needs the artist. Visitors do the rest. Everyone who smokes a cigarette adds a little to it, whether they know it or not.
Smoking indoors, without pressure
Haegue Yang pointed to a detail that sharpens the work. In Seoul, smoking indoors is illegal. Outside the museum, smokers are pushed into small corners, standing hurriedly, under pressure. In Chong's room the same act was allowed, and, as Yang put it, happened under less pressure.
Yang also said the work lets visitors consider what to do without cornering them. No one had to smoke. No one was forbidden. The table was simply there, with two ashtrays and a possibility.
That is what gives the smell its meaning. Each butt is a choice made by a stranger. The accumulated smell is the sum of those choices. It is not the artist's smell. It belongs to everyone who passed through.
The exhibition favoured meeting works in space over viewing documentation. Smoke Gets In (Your Eyes) is the clearest case. A photograph of two ashtrays cannot carry a smell. To know the work, you had to stand in that room, on a particular day, and breathe.
Every show closes, and every room's air is eventually replaced. But for those weeks, the room kept a record no one wrote: how many people stopped, and for how long.
Olfactory Art