Essays · Olfactory Art
In Search of Chinese Art of Scent.
Mùi đã bay đi. Chiếc lư vẫn còn.
The smoke is gone. The censer remains.
Hong Kong Museum of Art · Hong Kong Museum of Art
Hai bảo tàng, một trăm sáu mươi bộ hiện vật
Từ ngày 28 tháng 6 đến ngày 16 tháng 10 năm 2024, Bảo tàng Nghệ thuật Hồng Kông mở một triển lãm về văn hoá hương Trung Hoa, đặt tên tiếng Anh là In Search of Chinese Art of Scent. Triển lãm nằm ở Special Gallery trên tầng hai, trong khuôn khổ loạt The Hong Kong Jockey Club Series.
Đây là triển lãm hợp tác với Bảo tàng Thượng Hải. Trong một trăm sáu mươi bộ hiện vật, một trăm lẻ chín bộ đến từ Thượng Hải, năm mươi mốt bộ từ bộ sưu tập của chính bảo tàng Hồng Kông. Có gốm, đồng, tranh, đồ chạm tre, sơn mài, hàng dệt.
Khoảng thời gian trải rất dài, từ thời đồ đá mới đến nhà Thanh. Điều đó cho thấy một việc đơn giản: người ở vùng đất này đã đốt, giữ và mang theo mùi thơm từ rất sớm, và chưa bao giờ ngừng.
Triển lãm là một phần của Lễ hội Văn hoá Trung Hoa và Tuần lễ Văn hoá Thượng Hải tại Hồng Kông. Đi kèm là những buổi trình diễn làm hương và những buổi ngồi thiền với hương từ nhiều vùng khác nhau.
Những vật chứa mùi
Một trong những hiện vật nổi bật là chiếc lư hương hình núi bằng đồng thời Hán, đặt trên một chân đế hình phượng và rùa. Loại lư này có nắp đúc thành những đỉnh núi chồng lên nhau, có lỗ nhỏ giữa các đỉnh. Khi hương cháy bên trong, khói bay ra qua những khe ấy, và ngọn núi đồng như có mây bao quanh.
Có một tác phẩm điêu khắc Phật giáo bằng đá thời Nam Lương, đề năm 546. Trong đời sống tôn giáo, hương là thứ đặt trước tượng, là lời mời, là cách đánh dấu một không gian thiêng.
Có tranh thời Minh của Trần Hồng Thụ và Cừu Anh, nơi hương xuất hiện trong đời sống của giới văn nhân: một lư nhỏ trên bàn, một làn khói bên cạnh người đọc sách. Và có những hộp đựng hương bằng sơn mài đỏ chạm khắc thời Thanh, những túi thơm bằng vải thêu, loại người ta đeo bên người.
Đặt cạnh nhau, những vật này kể một câu chuyện về hương theo ba hướng. Hương cho thần linh. Hương cho căn phòng. Hương cho thân thể. Mỗi hướng cần một loại vật chứa riêng, và mỗi vật chứa là một cách người xưa nghĩ về mùi.
Ba nghệ sĩ, ba cách làm mùi hôm nay
Bên cạnh hiện vật cổ, bảo tàng mời ba nghệ sĩ Hồng Kông là Cheuk Ka-wai, Cheng Chi-kin và So Wing-po làm tác phẩm sắp đặt mới, diễn giải lại văn hoá hương từ góc nhìn hôm nay.
Cheng Chi-kin, còn gọi là Max, làm tác phẩm A Story of Time Through Scents. Ông thu thập gần năm mươi loại thảo mộc và nguyên liệu thơm thường gặp, trưng bày chúng, rồi dùng chúng tạo ra ba mùi cho ba thời điểm trong ngày: bình minh, giữa trưa, chiều tối. Mùi được toả ra qua những thiết bị khuếch tán có hình sóng.
Cheuk Ka-wai vẽ một cuộn tranh hoa rất lớn theo lối công bút, tên gọi nhắc đến sự hội tụ của mười mùi thơm, với mười loài cây thơm mọc ở Hồng Kông. Đó là một cách nói về mùi mà không cần mùi: chỉ bằng nét vẽ tỉ mỉ, như những bức tranh hoa của người xưa.
Ý tưởng chia ngày theo mùi có một tiền lệ xa trong văn hoá hương châu Á, nơi hương từng được dùng để đo thời gian. Không nhất thiết Cheng Chi-kin nghĩ đến điều đó, nhưng tác phẩm của ông đặt ra cùng một câu hỏi: mùi có thể cho ta biết bây giờ là mấy giờ không?
Ở Nhật Bản, nghề làm hương cũng được giữ theo một nhịp tương tự, như ở hòn đảo Awaji. Triển lãm Hồng Kông cho thấy phía gốc của dòng chảy ấy. Hương không chỉ là mùi. Nó là cả một bộ đồ vật, một bộ cử chỉ, và một cách sắp xếp thời gian trong ngày.
Two museums, one hundred and sixty sets
From 28 June to 16 October 2024, the Hong Kong Museum of Art held an exhibition on Chinese scent culture, titled in English In Search of Chinese Art of Scent. It filled the Special Gallery on the second floor as part of The Hong Kong Jockey Club Series.
It was a collaboration with the Shanghai Museum. Of the hundred and sixty sets on view, a hundred and nine came from Shanghai and fifty one from the Hong Kong museum's own collection. Ceramics, bronzes, paintings, bamboo carvings, lacquer, textiles.
The span of time is long, from the Neolithic period to the Qing dynasty. It shows something simple: people in this land burned, kept and carried scent very early, and never stopped.
The exhibition was part of the Chinese Culture Festival and Shanghai Culture Week in Hong Kong. Alongside it ran incense making demonstrations and meditation sessions with incense from different regions.
Objects that hold smell
One highlight was a Han dynasty bronze hill censer on a stand shaped as a phoenix and a turtle. Censers of this type have lids cast as layered mountain peaks with small openings between them. When incense burned inside, smoke rose through the gaps, and the bronze mountain seemed wrapped in cloud.
There was a Buddhist stone sculpture from the Southern Liang, dated 546. In religious life incense is what is placed before the image: an invitation, a way of marking sacred space.
There were Ming paintings by Chen Hongshou and Qiu Ying, where incense appears in the life of the scholar class: a small censer on the desk, a thread of smoke beside a reader. And there were carved red lacquer incense boxes from the Qing, and embroidered scented pouches worn on the body.
Placed together, these objects tell the story of scent in three directions. Scent for the gods. Scent for the room. Scent for the body. Each needs its own vessel, and each vessel is a way of thinking about smell.
Three artists, three ways of making scent now
Beside the old objects, the museum invited three Hong Kong artists, Cheuk Ka-wai, Cheng Chi-kin and So Wing-po, to make new installations that reinterpret scent culture from today's point of view.
Cheng Chi-kin, also known as Max, made A Story of Time Through Scents. He gathered nearly fifty common herbs and aromatic materials, displayed them, and used them to create three scents for three times of day: dawn, noon, dusk. The scents were released through wave shaped diffusers.
Cheuk Ka-wai painted a very large floral handscroll in the gongbi manner, its title a gathering of ten scents, showing ten aromatic plants that grow in Hong Kong. It is a way of speaking about smell without smell: only fine brushwork, like the flower paintings of the past.
Dividing the day by scent has a distant precedent in Asian incense culture, where incense was once used to measure time. Cheng Chi-kin may not have had this in mind, but his work asks the same question: can a smell tell us what time it is?
In Japan the craft of incense has been kept to a similar rhythm, as on the island of Awaji. The Hong Kong exhibition showed the source of that stream. Incense is not only a smell. It is a set of objects, a set of gestures, and a way of ordering the hours of a day.
Olfactory Art