Essays · Olfactory Art
Martin Schongauer. The Censer.
Một vật được làm ra để khói có đường đi.
An object made so smoke has a way out.
Martin Schongauer (German, c. 1450–1491), A Censer. The Cleveland Museum of Art, John L. Severance Fund · Public domain
Một toà nhà nhỏ treo trên xích
The Censer là một bản khắc đồng của Martin Schongauer, làm khoảng những năm 1470 đến 1474. Bản ở The Art Institute of Chicago được in trên giấy vân sọc màu kem, phần hình rộng khoảng 26 x 21 cm. Tờ giấy do bà Potter Palmer, Jr. tặng bảo tàng.
Trên tờ giấy là một chiếc lư hương, loại đồ dùng trong nhà thờ Công giáo. Dáng của nó gợi một công trình Gothic thu nhỏ, với tháp nhọn và vòm cửa. Khắp bề mặt là tượng thiên thần, như cả một đoàn thiên sứ đứng quanh một toà nhà. Giữa các tầng là những khoảng đục thủng, để khói từ bên trong thoát ra.
Lư hương kiểu này được treo trên những sợi xích dài. Trong Thánh lễ, người ta đung đưa nó qua lại, và mỗi lần đung đưa, một đám khói hương toả ra trong gian thờ.
Người thợ kim hoàn cầm dao khắc
Ngày nay Schongauer được nhớ chủ yếu nhờ tranh khắc. Nhưng theo Art Institute of Chicago, lúc đầu ông vừa là thợ kim hoàn vừa là hoạ sĩ. Bảo tàng ghi năm sinh của ông trong khoảng 1430 đến 1450, và năm mất là 1491.
Điều đó giải thích độ chính xác của bản khắc. Mỗi mái vòm, mỗi đường gờ, mỗi hình thiên thần được mô tả như thể người khắc biết rõ cách một thợ bạc sẽ đúc và ghép chúng. Bảo tàng cho rằng bản khắc có thể là một bản thiết kế cho một chiếc lư hương sắp được đặt làm, hoặc là một bản sao rất sát của một chiếc đã có thật.
Kỹ thuật khắc đồng cũng gần với nghề kim hoàn. Người thợ dùng dao khắc cắt từng rãnh trên tấm đồng, rồi đổ mực vào rãnh và ép giấy lên. Cùng một bàn tay có thể khắc hoa văn lên một chiếc chén bạc, và khắc một bản in lên tấm đồng. Schongauer là một trong những người khắc tranh quan trọng nhất ở vùng Thượng Rhine thế kỷ 15. Năm 1492, Albrecht Dürer trẻ tìm đến Colmar để gặp ông, nhưng ông đã mất.
Hương trong nhà thờ
Khói hương trong nghi lễ có lịch sử rất dài. Nhựa cây thơm như nhũ hương được đặt lên than hồng trong lư, và khói bay lên như một hình ảnh của lời cầu nguyện đi lên cao. Nhà thờ thời Trung cổ dùng lư hương trong nhiều nghi thức, và những chiếc lư đẹp nhất là tác phẩm của thợ kim hoàn.
Vì thế, chiếc lư trong bản khắc không chỉ là một đồ dùng. Nó là một vật quý, ngang với chén thánh và hộp thánh tích. Những chiếc lư như vậy thường đi cùng các đồ vật khác, như thuyền đựng hương, loại vật giống chiếc thuyền hương Ramsey Abbey ở Anh.
Điều đặc biệt là ở đây, một vật làm bằng kim loại, sinh ra để tạo khói, lại được chuyển thành một tờ giấy đen trắng. Không kim loại, không lửa, không mùi. Chỉ còn đường nét.
Vì sao đáng nhìn lại
Bản khắc của Schongauer cho thấy người thế kỷ 15 coi đồ đựng hương nghiêm túc đến mức nào. Họ không chỉ đốt hương. Họ xây cho khói một toà nhà, với tháp, cửa, và cả một đoàn thiên thần canh giữ.
Nó cũng cho thấy một kiểu nhìn mà Penta quen: nhìn kỹ cái vật chứa để hiểu cái được chứa. Lỗ thủng nằm ở đâu, bao nhiêu, to nhỏ thế nào, quyết định khói đi ra ra sao. Hình dạng của lư hương là hình dạng của mùi trong không gian.
Hơn năm trăm năm sau, tờ giấy vẫn còn đó, còn khói thì không. Người xem nhìn một chiếc lư không bao giờ được đốt, và vẫn hiểu nó được làm ra để thở.
A small building on a chain
The Censer is an engraving by Martin Schongauer, made around 1470 to 1474. The impression at The Art Institute of Chicago is printed on cream laid paper, the image about 26 by 21 cm. It was given to the museum by Mrs. Potter Palmer, Jr.
The sheet shows a censer, an object used in Catholic churches. Its form recalls a small Gothic building, with spires and arches. Its surface is covered with angels, a heavenly host standing around a building. Between the tiers are pierced openings to let the smoke out from inside.
Censers like this hung on long chains. During Mass they were swung back and forth, and each swing released a cloud of incense into the church.
A goldsmith with a burin
Schongauer is remembered today mainly for his engravings. But according to the Art Institute, he began as a goldsmith as well as a painter. The museum gives his birth as between 1430 and 1450, and his death as 1491.
That explains the precision of the print. Every vault, every ridge, every angel is described as if the engraver knew exactly how a silversmith would cast and join it. The museum suggests the print may be a design for a planned commission, or a close record of a censer that already existed.
Engraving itself is close to the goldsmith's trade. The maker cuts grooves into a copper plate with a burin, fills them with ink and presses paper onto them. The same hand could engrave ornament on a silver cup and a print on a copper plate. Schongauer was one of the most important engravers of the Upper Rhine in the fifteenth century. In 1492 the young Albrecht Dürer travelled to Colmar to meet him, but he had already died.
Incense in the church
Incense in ritual has a long history. Fragrant resins such as frankincense were placed on glowing coals, and the rising smoke stood for prayer ascending. The medieval church used censers in many rites, and the finest were goldsmiths' work.
So the censer in the print is not just a tool. It is a precious object, alongside the chalice and the reliquary. Censers often came with other objects, such as incense boats, like the Ramsey Abbey incense boat in England.
What is striking here is that a metal object, made to produce smoke, has been turned into a sheet of black and white. No metal, no fire, no smell. Only line.
Why it is worth another look
Schongauer's engraving shows how seriously the fifteenth century took the vessels of incense. People did not only burn it. They built smoke a building, with spires, doors and a guard of angels.
It also shows a way of seeing that Penta knows well: look closely at the container to understand what it holds. Where the openings are, how many, how large, decides how the smoke leaves. The shape of the censer is the shape of scent in space.
More than five hundred years later the paper remains and the smoke does not. The viewer looks at a censer that was never lit, and still understands it was made to breathe.
Olfactory Art